(Otobiyografi 17)
Deprem (6-20 Şubat 2023) sonrası, antik Antakya’nın kurtarılması için bilimsel önerileriniz var. Antik Antakya kazıları için bilgileriniz nelerdir?
1. Giriş ve Amaç
Habib-i Neccar Dağına sırtını vermiş olan Antakya, Asi Irmağına doğru uzanan dar bir düzlükte yer alır (Fotoğraf 17-1).
Lübnan’da doğan, Suriye’den Türkiye’ye gelen Asi Irmağı (Orontes), Amik Ovası’nı ve Antakya’yı geçer, Asi Boğazı ve Asi Deltası yolu ile Akdeniz’e ulaşır.
Antakya, kışın çok yağış alır ve ılıman olup, yazın da çevreye göre daha serin bir iklimi vardır. Akdeniz’in esintileri, Asi Boğazı üzerinden Antakya’ya ulaşır.
Fotoğraf. 17-1. Antakya, havadan görünüm, Habib-i Neccar Dağı, Asi Irmağı ve Asi Köprüsü. 17.08.1937. https://ochre.lib.uchicago.edu/antioch/
“Doğuya giden bütün yollar Antakya’ya çıkar”
Roma döneminin, iletişim, ticaret, ulaşım ağını oluşturan ve görkemli mühendislik yapıtları olan ünlü antik dönem Roma yolları ile İpek Yolu ve Baharat Yolu daima Antakya ile bağlantılı olmuştur.
Bu nedenle; “Doğuya giden bütün yollar Antakya’ya çıkar” sözü bir zamanlar geçerli olmuştur.
Doğu seferine çıkan tüm Roma Kralları, orduları, kervanları ile doğudan batıya gidenler çoğu zaman Antakya’ya uğramıştır.
Antik Antakya, Suriye ve Mezopotamya bölgelerinin “kapısı” ya da “kilididir.” Bu nedenle, antik dönemde dünyaca bilinen antik Antakya güncel olarak önemini korumaktadır. Çünkü Antakya’nın yerleşmiş olduğu coğrafya bölgesi fay zonları üzerinde olduğu gibi, zemin sorunları da olan, çok önemli bir deprem bölgesidir. Deprem sonrası yapılaşmaya giderken, Efes gibi, Antik Antakya dikkate alınmalıdır.
Princeton Üniversitesi Sanat ve Arkeoloji Bölümü 4 Mart 1932-15 Eylül 1939 döneminde Antakya Kazıları Kurulunu kurarak, bu bölgede kazılar yapmış ve çıkarılan 300 mozaiğin önemli bölümünü yurtdışına götürmüştür.
Güncel olarak da yeni teknolojik görüntüleme yöntemleri devreye girmiştir.
Bu makalenin amacı,
Antakya’da görülen büyük depremler “6 Şubat, 20 Şubat 2023” sonrası, güncel olarak yeniden yapılaşmaya gidilirken;
– Antik Antakya’nın antik varlığının,
– Kurtarılması, üzerine beton dökülmemesi ve gün yüzüne çıkarılması ile
– Princeton Üniversitesi Sanat ve Arkeoloji Bölümü’nün
– “4 Mart 1932-15 Eylül 1939”’daki kazılarına dikkati çekmektir.
Korkmaz H. 2006. Antakya’da zemin özellikleri ve deprem etki ilişki. Coğrafi Bil. Derg. 2006;2,49-66.
Atabey E. Hatay’da depremin yıkıcı etkisi ve kentin yeniden inşası için uygun zeminler. 15.02/.2023.
Canda MŞ. Antik Antakya (Antioch, Antiochia), Deprem, Mozaikler: Princeton Üniversitesi Sanat ve Arkeoloji Bölümü “1932-1939” Arkeolojik Kazıları. Akademik Akıl. 11 Mayıs 2024.
Canda MŞ. Yüzyılın Kazısı: “Altın Antakya’nın Görkemli Mozaikleri”. Akademik Akıl 10 Haziran 2024, .
https://www.akademikakil.com/yuzyilin-kazisi-altin-antakyanin-gorkemli-mozaikleri/mscanda/
Doldur S. İtalya’daki Antik Kent Kazılarında Dijital Arkeoloji: Pompeii’den Reggio Calabria’ya 3B Kayıt, RTI ve Dijital İkizler. Arkeoloji.Biz • 23 Ağustos 2026.
https://www.arkeoloji.biz/2026/08/italyadaki-antik-kent-kazlarnda-dijital.html
2. Antik Antakya ve Efes, eş zamanlı iki antik kent
Antik Antakya ve Efes’in, eş zamanlı kuruluşu “İÖ 300” yıllarına rastlar.
Bu iki ünlü antik kentin, benzer özellikleri çoktur.
Her ikisi de antik Roma yolları ile İpek ve Baharat Yolarının denize ulaştığı yerde, denizle bağlantılı kentlerdir.
Bu nedenle her ikisi de büyük varlıklı merkezler olmuş, ayrıca önemli inanç, felsefe, bilim ve sanat insanları yetişmiş, uygarlık yapıtları üretilmiştir (Fotoğraf 17-2).
Antakya’da dünyanın ilk Mağara Kilisesi (St. Pierre) bulunduğu gibi, Efes’te de Meryem Ana Evi bulunmaktadır.
Antakya deprem bölgesi üzerinde olduğu için tarihsel süreç içerisinde pek çok kez büyük depremlerle yıkılmış, hemen hemen aynı yerde yeniden kurulmuştur.
O nedenle antik Antakya’nın yeraltındaki varlıklarının saptanması ve gün yüzüne çıkarılması önemlidir.
Günümüzdeki “uydu teknolojileri” ile yeni ölçme ve görüntüleme teknolojileri ışığında, “doğruluk oranı yüksek” kazılarla antik mimarlık yapılarının bulunması önem kazanmıştır.
Çağdaş teknolojiler ve bilimsel görüşlerin ışığında çalışılması gereklidir.
Efes gibi antik Antakya kenti de görünür olmalıdır
Efes’teki varlıklı tüccar ve komutanların “yamaç evleri” gibi, Antakya (Antiochia), Defne (Daphne) ve Seleucia’da da, mozaiklerle süslü görkemli villalar vardır.
Fotoğraf 17-2. Deprem sonrası Antakya’da yeniden yapılaşmaya giderken, Antik Antakya’yı, uygarlık adına dikkate almak gerekir. Antik Efes ile eşzamanlı kurulmuş olan antik Antakya, Efes gibi yılda 2 Milyon Turist çekebilir ve halkın refahı ve mutluluğu yükselir (Gemini AI).
3. “Yüzyılın Kazısı”
Princeton Sanat, Arkeoloji Bölümü (4 Mart 1932 – 15 Eylül 1939)
Antakya’da, Antik yapıların yerleri, 94 yıl önce Princeton Üniv. Sanat ve Arkeoloji Bölümü tarafından belirlemiştir. Bu konu ile ilgili çizimleri bu makalede görebilirsiniz.
Antakya’nın kurucusu, İskender'in komutanlarından Seleucus Nicator’dur (İÖ 300).
Antakya, Büyük Roma Devleti’nın 3., dünyanın 4. büyük kentidir.
Antik Antakya, Seleucus’ların ve Suriye Eyaleti’nin Başkentidir
Seleucus Nicator, yeni kente, babası Antiochus anısına, “Antiochia” adını vermiştir.
Antakya, Habib-i Neccar Dağı (Silpius Dağı) ile Asi Irmağı (Orontes) arasındaki hafif eğimli düzlük ve Asi Adası üzerinde kurulmuştur (Fotoğraf 17-3,4).
Fotoğraf 17-3. Antik Antakya, Habib-i Neccar Dağı, Asi ırmağı ve Asi Adası. Jean Claude Golvin. jeanclaudegolvin.com, https://jeanclaudegolvin.com/en/gallery/antiochia-antioch-general-view-2/
Antakya'nın havadan görünümü
– Çizim yatay formatta, mürekkeple çizilmiş, çerçeve içermektedir.
– Şehir, Asi (Orontes) Irmağı kıyısında ve Habib-i Neccar (Silpion) Dağı'nın eteklerindedir.
– Asi Adası, surlarla çevrilidir ve kentin geri kalanına dört taş köprüyle bağlanmıştır.
– Merkezde stadyum betimlenmiştir.
– Sütunlu iki yolun kesişimi bir kemer (tetrapylon) ile gösterilmiştir.
– Hipodrum da görülebilir.
– Doğu kıyısında, kent, yerleşimi: Habib-i Neccar (Silpion) Dağı'nın zirvesine dek duvar vardır.
– Kenti, revaklarla çevrili uzun bir yol geçmektedir (Sütunlu Cadde, Kolonadlı Cadde).
– Kavşaklardan birinde “nympheum” (Su perisi, anıtsal çeşme) ve havuz bulunmaktadır.
– Tiyatro ve amfitiyatro doğrudan dağın üzerinde yer almaktadır. jeanclaudegolvin.com
Fotoğraf 17-4. Kaplan K. Gerçek zamanlı işleme motorlar; Antik yerlerin görselleşmesi, modellenmesi: Antakya Örneği. Uygulamalı Bilimler. 2022;12(23):-
Kaplan K. Real-Time Rendering Engines Help Visualize, Model, and Animate Ancient Cities: An Example in Antioch. Applied Sciences. 2022; 12(23):12316. https://doi.org/10.3390/app122312316
4. Yılda 2 milyon turist
İskender’in komutanlarından Lisimahos’un, Antik Antakya ile eş zamanlı (İÖ 300), kurduğu Efes (Ephesus), günümüzde yılda 2 milyon turist çekmektedir. Efes’e gelen turistler, antik Antakya’ya da gelebilir.
“Ege Üniversitesindeki öğrencilik yıllarımda, Efes’te, Turizm Bakanlığının yürüttüğü bir Proje çerçevesinde, açılan sınavlara girdim, kursa katıldım ve “Amatör Turizm Rehberi” olarak görevlendirildim.” “Bu göreve seçilmemde, ODTÜ İngilizce Hazırlık Okulunu bitirmiş olmamın da önemli etkisi oldu.”
“Bu nedenle, bu işi severek yaptım, Efes ve Selçuk bölgesini iyice öğrendim.”
Biliniz ki, Antakya’nın antik, inanç, doğa ve kültür değerleri Efes’ten geri değildir.
“Kendi kendime hep sormuşumdur!”
“Neden Antik Antakya’yı, Efes gibi göremiyoruz?”
“Saklı Kent; Antik Antakya nerede?
Yamaç Evleri
Örneğin, Efes’te son yıllarda gün yüzüne çıkarılan varlıklı kesimin “Yamaç Evleri” gibi yerler Antakya (Antiocia), Defne (Daphne) ve Çevlik (Seleucia Pieria)’te olmalıdır.
Türkiye’nin tüm birimleri, Hatay’da görev yapan yetkililer, elbette ki orada yaşayan yurttaşlar, aydınlar bu konuyu yeniden düşünmelidir.
Princeton Antakya kazı Arşivi incelendiğinde, Antik Antakya’da olası “Yamaç Evleri” fotoğraflarda görülmektedir.
Taban mozaiği, duvarları, salonları, kapı ve pencereleri olan yıkıntı biçimindeki yerler, bahçe ve yamaç yerlerde görülmektedir.
5. Antik Antakya’nın kurtarılmasına önem vermek gereklidir?
Yaklaşık 200 yıldır, çeşitli adlar altında, Anadolu, Suriye, Filistin, Mezopotamya bölgesinde, Lawrence dahil batılı bilim insanlarının karış karış dolaşarak saptamaya çalıştığı antik değerleri, yerel halk da öğrenmelidir.
Bu nedenle toplumun okullaşması ve temel eğitimin yaygınlaşması çok önemlidir.
Türkiye’nin en önemli sınır illerinden birisi olan Hatay’da, doğrudan halkın, “refah”, huzur, kültür ve ekonomisini etkileyen bu durumla ilgili;
– Bilim insanları, üniversite yönetimleri, aydınlar (entelektüel), toplum liderleri görüşlerini belirtmeli, yaşadıkları çevreye katkı yapmalıdır.
6. Antik Antakya kazılarına giden üç aşamalı yol: “1899, 1904, 1909”
Bu aşamalar;
– Fransız ve ABD Arkeoloji Uzm. ortaklaşa-ardışık çalışmasının sonucudur.
---------
“Birinci Dünya Savaşı sonunda, Antik Antakya’nın Fransız Manda yönetimine geçmesi ve Lozan Antlaşmasından yaklaşık 19.5 yıl sonra Türkiye’ye katılabilmiş olmasının “Antik Antakya Kazıları” ile ilişkilendirmek gerektiğini düşünüyorum.”
-------------
Birinci aşama
Fransız Charles-Jean-Melchior Marquis de Vogüé (25 Şubat 1848, Paris - 29 Mart 1910, Paris) (Fotoğraf 17-5);
– 1851-1868 yıllarında,
– Arkeoloji ve bilim dünyasının,
– “Antik Suriye” bölgesine dikkatini çekmiştir.
Fotoğraf 17-5. Charles-Jean-Melchior Marquis de Vogüé (25 Şubat 1848- 29 Mart 1910, Paris).
Fotoğraf 17-6. Howard Crosby Butler (7.03.1872 Croton Falls, NY-13.08.1922 Neuilly) Amerikalı Fotoğraf 17-8. Charles Rufus Morey (20 Kasım 1877-28 Ağu. 1955). Antakya kazılarını 1932-1939 arasında yöneten Princeton Üniv. Sanat ve Arkeol. Böl. Başkanı. https://www.jstor.org/stable/3047617.
İkinci aşama
– Howard Crosby Butler (7.03.1872 Croton Falls, NY-13.08.1922 Neuilly) (Fotoğraf 17-6)
Howard Crosby Butler (ABD Princeton Üniversitesi);
1899, 1904, 1909 yıllarında,
Suriye'de (Osmanlı) arkeolojik “keşif” gezilerini yönetmiştir.
“Melchior_de_Vogüé‘nin Suriye keşifleri” konusunu, öğrenciliğinden (1892-1895) başlayarak, ilgiyle izlemiştir.
Reynolds Francis J, ed. Butler, Howard Crosby. Collier's New Encycl. NY, P. F. Collier&Son Co,1921.
Fotoğraf 17-7. Osmanlı Devleti döneminde Amerikan Suriye Araştırma Gezisi: Howard Crosby Butler, arkadaşları ve Osmanlı Askerleri (1899). https://researchphotographs.princeton.edu/butler/
Howard Crosby Butler, yanında görülen Lawrence (İngiliz Arkeolog), 1. Dünya Savaşında “casus” kimliği ile “Faysalcı Arapları” Osmanlı’ya karşı ayaklandırmıştır.
1. Dünya Savaşı öncesi başlayan Osmanlı toprakları üzerindeki arkeolojik çalışmalar, savaş sırasında ve sonrasında da “yağma” düzeninde sürmüştür.
Üçüncü aşama
– Charles Rufus Morey (20 Kasım 1877-28 Ağ. 1955) (Fotoğraf 17-8-10)
“- Gerçeği Gördüğünde Anlayan Bir Sanat Profesörü”
– Charles Rufus Morey 4 Mart 1932-15 Eylül 1939 Princeton Üniversitesi adına Antakya ve çevresi kazılarını yönetmiştir.
– Antakya Mozaikleri kitabını yazmıştır (Fotoğraf 17-9).
Antakya Arkeolojik Kazıları, Başlama: 4 Mart 1932
Antakya Arkeolojik Kazıları, Sonlanma: Eylül 1939
“Hatay’ın Türkiye’ye katılması (23 Temmuz 1939);
– “Antakya kazılarının erken bitmesine” ya da
– “Hatay’ın Türkiye’ye geç katılmasına yol açmıştır!”
“Princeton Sanat ve Arkeoloji Böl. Başkanı (1924-1945)
Charles Rufus Morey, 1928 yılında, Fransızların önerisi üzerine,
Orta Çağ kenti Antik Antakya’nın “keşfedilmesi”, kazılması için çalışmaya başlamıştır.
Morey ekibi, 4 Mart 1932 – 15 Eylül 1939 döneminde;
– Antik Antakya,
– Daphne ve
– Seleucia Pieria’da arkeolojik kazı yapmışlar,
Fotoğraf 17-9. Charles Rufus Morey’in yazdığı Antakya Mozaikleri kitabı. Morey CR. “The Mosaics of Antioch. Long, NY, 1938;48”.
Fotoğraf 17-10. Antakya Kazı Başkanı Prof. Dr. Charles Rufus Marey, Hizmet Aracı ve Şöför Antakya yerli halkından Süleyman Tenekeci 1939, Harbiye, Antakya.
İlginç olarak, çoğu yurtdışına giden değerli Antakya mozaiklerinin çıkarıldığı yerel yapılardan (Villalar, Hamamlar, Tapınaklar, vb.) 94 yıldır bir önemli iz yoktur.
“Kültürel varlıkların korunması” evrensel bir ilkedir.
Antakya ile akran Efes’te, 130 yıldır kazı yapan Avusturya Arkeol. Enst., (20 Mayıs 1895) benzer Yamaç evlerini tek tek korumaya almıştır.
Antik Antakya Mozaiklerinin çıkarıldığı antik yapılar nerededir?
7. Birkaç söz
--------------------------
Arkeoloji Fakülteleri
Bu dönemlerde (1700-1800’lü yıllar), Osmanlı Devleti henüz yeterli eğitimli bilim insanı ve Arkeoloji uzmanları yetiştiremediği için;
– Batılıların “uygarlık adına” yapmış olduğu,
– “Yağma düzeni” geç anlaşılmıştır.
Cumhuriyet ile birlikte, Atatürk’ün liderliğinde;
– Önce, Ankara’da Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (DTCF) (22. 0.6.1935),
– Sonra, İstanbul’da Klasik Arkeoloji AD (1946) kurulmuştur.
Günümüzde, bilim, uydu ve dijital teknolojinin çok gelişmesi;
– Anadolu’nun her yerinde antik uygarlık izlerin bulunması,
– Türkiye’de, daha kapsamlı çalışmalar yapılabilmesi için
– Arkeoloji Fakülteleri kurulması,
– Yeni Bilim Dalları kurulması,
– Eğitimde yeterli teknoloji ve yeterli eğitim;
– Dijital teknoloji, uydu, lazer vb yeni teknolojiler yeterli işlenmeli,
– Fotogrametri,
– Lazer tarama,
– RTI (Reflectance Transformation Imaging/Yansıma Dönüşümü Görüntülemesi),
– Dijital ikiz modeller (mimarlık yapıların bulunması, silik grafitileri okumak vb).
Arkeolojik varlıklar, Türkiye’nin çok önemli değerleridir.
MKÜ Rektörlüğü olarak, 2010 yılında
MKÜ Arkeoloji Fakültesi kurulması için
YÖK’e dosya hazırlayarak yaptığımız başvuru olumlu bulunmamıştır.
Teknolojideki olağanüstü gelişmeler karşısında;
– Arkeolojinin daha çok gelişmesi için, eğitimde,
– Yeni teknoloji destekli alt dallara gereksinim olduğu açıktır.
Diğer yandan;
– Anadolu, Orta Doğu, Suriye, Irak, vb. yerlerden çıkarılan anıtsal tarihsel sanat yapıtları,
– Batıda (Baltimore, NY, Worcester, Londra, Paris, Louvre, Berlin, vb), Sanat Galerilerini süslemektedir.
Bu durumun böyle sürmemesi için;
– Yeni bir bakışla çalışmak,
– Yeterli ve yenilikçi eğitim görmüş,
– Aydın (entelektüel) gençleri
– Yetiştirmek gerekmektedir.
-------------------------
8. Antakya’da alan ve yüzey çalışmasının başlaması (4 Mart 1932)
Fotoğraf 17-11. Antakya’da 4 Mart 1932 günü başlayan Princeton Üniv. Kazı Kurulu Üyeleri ilk iş yüzey araştırmaları yapmak üzere işbölümü yaparak işe başlamışlardır. Bu Antakya Kazı Kurulu Üyelerinin aynı zamanda görev yerleri de görülmektedir.
Wiliam A Campbell
Antakya Kazılarında, Küçük Dalyan kazılarının Antakya Hipodrom bölümünü yazmıştır.
Princeton Üniversitesi Sanat ve Arkeoloji Bölümü Başkanı CR Morey yönetiminde;
Wiliam A Campbell
“Küçük Dalyan Hipodrom kazılarını” yönetmiştir.
4 Mart 1932 günü başlayan Antakya kazılarında, “Alan Yönetici Yardımcısıdır.”
Wiliam A Campbell,
1932 yılında, Asi Adası (Küçük Dalyan) kazılarında;
– Devlet Sarayı,
– Hipodrom,
– 5 Büyük Hamam ve
– 1 Roma Tapınak yeri saptanmıştır.
“Asi Antakya’sı I: 1932 Yılı Kazıları” Kitabı’nı yazmıştır.
(Antioch on the Orontes I: The Excavations 1932, Elderkin GW, Ed. Princeton, 1934;208) kitabının Hipodrum bölümünü Wiliam A Campbell yazmıştır.)
Campbell WA. The Circus (Hipodum A). in: Elderkin GW (Ed). Antioch on the Orontes I: The Excavations 1932. Princeton Üniv. Basımevi, 1934;34-41.
9. Antakya Mozaikleri
Hamamların taban döşemesi mozaikleri görkemlidir.
– Dönemin kültürünü,
– Yaşamını,
– Doğasını,
– İnanç ve değerlerini,
– Günümüze ulaştıran kayıtlı belge olması,
– Antik dönemin görkemli yapıları,
– Mozaikleri,
– Sanat değeri açısından,
– Geleceğin sanatına ışık tutacaktır.”
– Buna karşın;
– “İçerisindeki, tabanındaki mozaikleri alınmış olan mimarlık yapılarının korunmuş olmaması” en büyük eksikliktir.
10. Antakya Asi Adası
Fotoğraf 17-12. Asi adası ve Antik Antakya’nın sınırlarını gösteren harita. Kent surları ve ana caddeleri, Asi Adası (Küçük Dalyan) ve üzerindeki yapılar eksiksiz çizilmiştir, 18 Aralık 1935.
Citation URL: https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/1d497be5-705a-45ff-a839-4c410e1d22fc
Fotoğraf 17-13. Antakya Asi Adası (K. Dalyan), İmparator Sarayı.
Kaplan K. Real-Time Rendering Engines Help Visualize, Model, and Animate Ancient Cities:
An Example in Antioch. Applied Sciences. 2022; 12(23):12316. https://doi.org/10.3390/app122312316
Fotoğraf 17-14. Doğunun Kraliçesi Antik Antakya Nerede? (Gemini AI).
“Antakya Hipodromu, araba yarışları için kullanılan,
Roma'daki “Circus Maximus” ve
Roma İmparatorluğundaki diğer sirk (Circus) yapıları örnek alınarak modellenmiştir.”
“Uzunluğu 490 m'yi ve Genişliği 30 m'yi aşan yapı, Beyrut Hipodromu'na benziyordu, 80 bin kişi alıyordu.”
John Humphrey (13 February 1986). Roman Circuses: Arenas for Charioteers. University of California Press. pp. 446–. ISBN 978-0-520-04921-5. Retrieved 25 August 2012.
Andrea U. De Georgi; A. Asa Eger (May 31, 2021). Antioch: A History. Routledge. p. 218. ISBN 9781138845244. Retrieved 29 December 2021.
Fotoğraf 17-15. Antakya Hipodromunun bulunduğu yer, güncel görünüm.
Fotoğraf 17-16. Hipodrom A (Circus) ve Tapınak alanının havadan görünüşü.
(Antioch-on-the-Orontes I. 1934. Princeton: Committee for the excavation of Antioch and its vicinity. p.35, fig.3) https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/7f9a4fcd-cee3-4cf2-a614-eb8d781b21ec
Fotoğraf 17-17. Antakya Asi Adası (Küçük Dalyan) da bulunan Hipodrom A’nın çizimi.
(Antioch-on-the-Orontes I. 1934. Princeton: Committee for the excavation of Antioch and its vicinity. p. 35, fig. 4) https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/67a576af-6bd0-4ce8-afea-695a55b884a1
Fotoğraf 17-18. Hipodrom A (Circus, Hippodrome A) Temellerin üstünden doğu duvarı boyunca.
Citation URL: https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/58a179b0-3c1a-4e2f-af68-6920e70ec1c0
Fotoğraf 17-19. Hipodrom: Antakya Asi Adası (Küçük Dalyan) da bulunan Hipodrom. (Antioch-on-the-Orontes I. 1934. Princeton: Committee for the excavation of Antioch and its vicinity. p.37, fig.6).
Citation URL: https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/a3a51c8e-112a-440e-84a2-1c13010b2aaa
----------------------
Tarihten bir Yaparak
4 Mart 1932 günü başlayan Antakya kazılarında,
Princeton Antakya Kazı ekibi ve Yerli “Mülk” Sahipleri (7 Mayıs 1936)
O günün koşullarında;
– Antakya ve Harbiye’de kazılan zeytinliklerin sahipleri olduğu anlaşılan,
– Zamanın yerli “mülk” sahibi “münevverleri!!” ve “memleketin ileri gelenleri !!” ile
– Princeton Antakya Kazı ekibi (7 Mayıs 1936) bir arada görülmektedir.
94 yıl önceden, “ders alınacak” bir fotoğraf
Henüz Hatay Türkiye’ye bağlanmadığı için, bir kısım “yerliler”, çoğu “varlıklı” kesimden olmak üzere “Fes”, halk kesiminin çoğunluğu da “Şapka” giymektedir.
“Fes” Padişahın, “Şapka” Mustafa Kemal Paşa’nın simgesi durumuna gelmiştir.
Bu dönemde Hatay henüz Türkiye’ye katılmamıştır.
Halkının önemli bölümü, Türkiye ve M. Kemal Paşa sevgisini, simgesel olarak erkekler “Şapka” giyerek, kadınlar “Peçeleri” çıkararak göstermiştir.
-------------------------
11. Bahçe sahibi Antakyalılar, Princeton Üniversitesi Antakya Kazısı üyeleri
***
“Fotoğrafta yer alan, zeytin bahçelerinin sahipleri, fesli beylere ne demeli!!”
“Bir değeri elde tutabilmek için yalnız akıl yetmez, aynı zamanda bilgi ister.”
***
Princeton Kazı ekibi ve Antakya-Defne: Bahçe “sahipleri” (7 Mayıs 1936)
Fotoğraf 17-20. Antakya arkeolojik kazı yapılan yerlerin ve zeytin bahçelerinin sahibi olduğu anlaşılan “memleketin ileri gelenleri” ve Princeton Antakya Kazı ekibi (7 Mayıs 1936).
İlk sıra: Shükri Abdul Malak, Suraya Bey Barrakat, Shakib Bey Barrakat, Muhammed Bey Adali, C.R. Morey, Hajji Rashid Agha Kusieri, Nafieh Bey Adali, Doctor Abdul Rahman Malak.
Oturan 5. Kişi: Prof. Dr. Charles Rufus Morey (20 Kasım 1877 - 28 Ağustos 1955), Princeton Üniversitesi Sanat ve Arkeoloji Bölümü Başkanı; 1932-1939 yıllarında, Antik Antakya Kazılarını yönetmiştir.
İkinci sıra: Samaan Totah, William Gad, Apostolos Athanassiou, Richard Stillwell, W.A. Campbell, Reis Mahmud Kriem, Hal Noble, Jean Lassus, Reis Barbari Mahmud Isa, Adib Ishak.
Visual Resources: Department of Art and Archaeology Princeton University, [email protected], © Item Type, Album Photograph, Image Number 6008, Date 7/5/1936 Antioch Album Photogs 2023 Trustees of Princeton U.
http://vrc.princeton.edu/researchphotographs/s/antioch/item/26655#?c=&m=&s=&cv=&xywh=-277%2C-1%2C1576%2C752
Fotoğraf 17-21. Antakya arkeolojik kazı yapılan yerlerin ve zeytin bahçelerinin sahibi olduğu anlaşılan “memleketin ileri gelenleri” ve Princeton Antakya Kazı ekibi bir arada görülüyor (7 Mayıs 1936).
İlk sıra: Muhammed Yusuf, Hayder Vezzen, Raşid Bereket, Nasip Arsuzi, Richard Stillwell, Halil Zaravend, Necmeddin Vecihi Paşa, Mahmud Tuhani, Charles Rufus Morey, Zeki Arsuzi, Fadıl Gabusi, Süleyman Hindi.
İkinci sıra: Mustafa Yusuf, Jean Lassus, Edib İshak, Apostolos Athanassiou, WH Noble, Berberi Mahmud İsa, Joseph Numani, William A. Campbell, İbrahim Ağa Tuhani, Süleyman Vezzen, Samaan Tota, Ali Ağa Tuhani.
Visual Resources: Dep. Art, Archaeol Princeton [email protected],
© Item Type, Album Photog, Image Num 6008, Date of Photog 7/5/1936
Antioch Album Photographs 2023 Trustees of Princeton University
http://vrc.princeton.edu/researchphotographs/s/antioch/item/26655#?c=&m=&s=&cv=&xywh=-277%2C-1%2C1576%2C752
Fotoğraf 17-22. Princeton Üniversitesi Antakya Kazı ekibi bir arada (1938, Narlıca).
Reis Mahmud Kriem, Lassus, Louisa Dresser, William A. Campbell, Fedeel Saba.
Item Type, Album Photograph, Image Number 6000
Picture from Album. Note on back reads: 1938 Narlidja.
Sector; Toprak-en-Narlidja (Narlıca) Item sets, Antioch Album Photographs
http://vrc.princeton.edu/researchphotographs/s/antioch/item/26646#?c=&m=&s=&cv=&xywh=-332%2C17%2C1704%2C813
Fotoğraf 23. Antakya Albüm Fotoğrafları. No:6226. Richard Stillwell en sağda. Princeton Üniv. Sanat ve Arkeoloji Bölümü. [email protected] © 2023 Princeton Üniversitesi Mütevelli Heyeti. (The Excavation of Antioch-on-the Orontes).
https://vrc.princeton.edu/researchphotographs/s/antioch/item/27039#?c=&m=&s=&cv=&xywh=-140%2C-10%2C1289%2C749
Fotoğraf 17-24. W.A. Campbell, Jean Lassus, 31 Mayıs 1933 Arkeoloji. https://pi.lib.uchicago. edu/1001/ org/ochre/d0e4b446-3f20-4be2-8aeb-1a3baf81e23dStaff&Topography&Regional Interest
“Staff of 1933 Season.,” Archaeological Archives, accessed October 8, 2024, https://vrc.princeton.edu/archives/items/show/13389.
Fotoğraf 17-25. Antakya Arkeolojik Kazı Ekibi, öğle yemeği. https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/4f469e4c-84a3-4190-a0f5-a04482315565
Fotoğraf 17-26. Antakya Arkeolojik Kazı Ekibi, akşam yemeğinde. C.R. Morey ve Antakya Arkeolojik Kazı ekibi üyeleri.
Visual Resources Collection Department of Art and Archaeology Princeton University Contact: [email protected] © 2023 Trustees of Princeton University. https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/7dc44117-35fc-42ed-90b5-4668e374eb01
Fotoğraf 17-27. Campbell yürüyüşte.
https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/29ec7b4e-eb3f-401a-9e56-7ec3a9a25d12
12. Princeton Üniverstesi Antakya kazısı ve Antakya mozaikleri
Fotoğraf 17-28. Zeytin ağaçlarının altında antik yerleşim bulunuyor. https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/7538b58a-794a-4e90-ac63-b910c610d001
Fotoğraf 17-29 Zeytin ağaçları, Hamam F. Princeton Sanat ve Arkeoloji Böl. 1932-1939 kazı arşivi.
General photographs, Antioch > Photograph N1574 General view of excavations. Bath F (spatial unit)
https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/efc94b23-0f50-49f8-bf45-910c58edaf78
Fotoğraf 17-30. Bizans Stadyumu. Destek duvarı.
Antioch-on-the-Orontes I. 1934. Princeton: Committee for the excavation of Antioch and its vicinity. p.2, fig.3. https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/7bb707d4-08ad-42eb-a700-17e521634896
Fotoğraf 17-31. Kazı yerindeki yıkıntılar. İşçiler, girişi temizliyor.
https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/cbdfacc9-5629-42f9-b8b2-0e4ed61c6f0c
Fotoğraf 17-32. Mozaiklerin sergilendiği, koruma alanı (Narlıca).
Visual Resources Collection, Department of Art and Archaeology Princeton University
Contact: [email protected], © 2023 Trustees of Princeton University
Canda MŞ. Antik Antakya (Antiokheia) Mozaikleri ve Princeton Üniversitesi Belgeleri (1932-1939) Ajans Bakırçay 24.08.2023
Fotoğraf 17-33. Mozaiklerin topluca, kamyona yüklenmiş olarak taşınması.
Fotoğraf 17-34. Mozaiklerin taşınması.
https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/1da93f45-b1a9-4da2-92d0-fad1d7a18bdb
Fotoğraf 16-35. Defne (Daphne) Tiyatrosu (Mohamet Sanour'un zeytinliği), 1932-1939.
Fotoğraf 17-36. Defne (Daphne) Tiyatrosu (Mohamet Sanour'un zeytinliği), 1932-1939.
Wilber DN. The Theatre at Daphne. İn: Antioch on the Orontes II The Excavations 1933-1936 (Stillwell R, Ed). Princeton Ü. Basım, 1938;57-94.
Fotoğraf 17-37. Hamam döşemesi. Kazı sırasındaki durumu.
G. photographs, Antioch > Photograph N1574 General view of excavations. Bath F (Spatial Unit)
Citation URL: https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/efc94b23-0f50-49f8-bf45-910c58edaf78
Fotoğraf 17-38. Kazılarda, ilk çıkarıldıkları sırada mozaikler.
https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/c897d50e-f5fd-487f-9c9b-78137bceee68
Fotoğraf 17-39. Anka Kuşu.
https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/9d41fd89-fb4c-472b-8bf8-cf21c55d3e35
Fotoğraf 17-40. 4 Mart 1932'de Princeton arkeologları, Antakya’da yaklaşık 300 antik Roma yer mozaiği ortaya çıkaracak bir kazıya başladılar; bunlardan bazıları şu anda Princeton Üniversitesi Sanat Müzesi ve McCormick Hall'da bulunmaktadır.
(Princeton Üniversitesi Sanat Müzesi'nin izniyle. Roma, Mozaik: rinceau'da kuşlar, 526–540 İS, Boyut:113,5 cm x 206,3 cm x 10,0 cm [44 11/16 x 81 1/4 x 3 15/16 inç], Antakya Kazı Komitesi'nin Bağışı, y1965 227.)
In March 1932, Princeton archaeologists began a dig in Antioch, that would turn up some 300 ancient Roman floor mosaics, some of which now reside in the Princeton University Art Museum and McCormick Hall.
(Courtesy Princeton University Art Museum. Roman, Mosaic: birds in rinceau, 526–540 AD, Stone, h. 113.5 cm., w. 206.3 cm., d. 10.0 cm. [44 11/16 x 81 1/4 x 3 15/16 in.], Gift of the Committee for the Excavation of Antioch, 1965 227.)
Princeton Üniversitesi Sanat Müzesi koleksiyonu (Alan defteri fotoğrafı, Sanat ve Arkeoloji Bölümü'nün izniyle).
The following images are from the Princeton University Art Museum collection. (Field notebook photo, courtesy Dep. of Art and Archaeology) https://paw.princeton.edu/article/slide-show-images-antioch
Fotoğraf 17-41. Princeton kazısı sekiz mevsim boyunca gerçekleşti ve II. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle kesildi. 4 Mart 1932-15 Eylül 1939 (Alan Defteri Fotoğraf, Sanat ve Arkeoloji Bölümü).
The Princeton excavation took place over eight seasons and was cut short by the outbreak of World War II. (Field notebook photo, courtesy Department of Art and Archaeology) https://paw.princeton.edu/article/slide-show-images-antioch
Fotoğraf 17-42. Antakya'daki mozaikler, yetenekli sanat ve ayrıntılı geometrik desenler içermekteydi.
Mosaics in Antoich featured skillful artistry and elaborate geometric patterns, providing a glimpse of Roman art from the period. (Field notebook photo, courtesy Department of Art and Archaeology) https://paw.princeton.edu/article/slide-show-images-antioch
Fotoğraf 17-43. Arkeologlar, yapıştırılmış bez ve tahtalar, ahşap direkler, beton ve çelik destekler kullanarak, mozaik panellerini alandan çıkardı.
Using glued cloth and boards, wooden poles, concrete, and steel reinforcements, archaeologists removed scores of mosaics from the site. (Field notebook photo, courtesy Department of Art and Archaeology) https://paw.princeton.edu/article/slide-show-images-antioch
Fotoğraf 17-44. Hamam taban mozaiği. Mozaikler açıkta duruyor, üzerine ağaçlar dikilmiş. https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/d81c6407-7493-4635-9b0b-6d28471221de
Fotoğraf 17-45. Dönemin teknolojisi: Atrium evi. Foto Robert Schirmer ile Mimar C.K. Agle;
Yemek odası, taban mozaiğinin resmini çekmek için köprü biçiminde kurduğu kamera sistemi.
Citation URL: https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/ebad5a68-1705-467f-8483-a799c5533d28
Fotoğraf 17-46. Ana Cadde (Kurtuluş), Habib-I Neccar Camisi önü, Sondaj kazısı.
Citation URL: https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/078be6e3-9fcc-4048-beba-b1d8dc69e298
Fotoğraf 17-47. Mozaik Pano. https://onlinepublications.uchicago.edu/antioch/
Antakya Mozaikleri: Eğlenceli yaşam betimlemeleri
Fotoğraf 17-48. Villa Mozaik Döşeme. Dans edenler. https://ochre.lib.uchicago.edu/antioch/
Fotoğraf 17-49. Villa Mozaik Döşeme. Dans eden. Baltimore Sanat Müzesi
https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/cdf63f89-64fd-4825-96bf-9cd1 d7306ccc
Fotoğraf 17-50. Atrium evi, Baltimore Sanat Müzesi (Museum of Art)
Citation URL: https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/c13931d9-a9ea-482f-8ddc-ae093f475e55
Fotoğraf 17- 51. Tavus Kuşu: Worcester Sanat Müzesi'ndeki Antakya mozaiklerinden birisi. Antioch mosaics. From Wikipedia, the free encyclopedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Antioch_mosaics
Fotoğraf 17-52. Sarhoş Dionysos. Yerinde korunabilse, nasıl olurdu?
Fotoğraf 17-53. Sarhoş Dionysos. Hatay Arkeoloji Müzesi.
https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/8bad88d2-333b-478e-a225-833fd503c714
Fotoğraf 17-54. Sarhoş Dionysos. https://ochre.lib.uchicago.edu/antioch/
Birkaç kurum, Louvre, Worcester Sanat Müzesi, Güzel Sanatlar Müzesi, Boston ve Baltimore Sanat Müzesi gibi Antakya mozaiklerini aldı.
Several institutions received Antioch mosaics, including the Louvre, the Worcester Art Museum, Museum of Fine Arts, Boston, and the Baltimore Museum of Art.
Fotoğraf 17-55. Herakles ve Dionysos’un içki yarışması betimlenmiştir. Mozaik döşeme, MS 3. yüzyıl başları. Antakya, Çevlik (Seleucia Pieria)
https://artmuseum.princeton.edu/search/collections?mainSearch=%22Antioch+mosaics%22
Fotoğraf 17-56. Antakya, Defne, Paris’in Kararı. Judgement Paris Antioch Louvre Museum.
İS 115-150, Asi Antakya’sı (Türkiye), Louvre Müzesi (23411937020)
https://www.worldhistory.org/image/4555/the-judgement-of-paris-mosaic
İS 2.yy, Asi Antakya, Romalının evinin yemek odasını süslüyor.
Üç tanrıça, Athena, Hera ve Afrodit, altın elma yarışmasında,
Hermes, Paris'ten (Truva kralı Priam'ın oğlu) üç tanrıça arasında güzellik yarışmasını değerlendirmesini istemiştir (Louvre Müzesi, Paris). Lombardo ES. The Judgement of Paris. World History Encyclopedia.
https://www.worldhistory.org/image/3846/the-judgement-of-paris/2015, May 06.
Fotoğraf 17-57. Antakya Görkemli Av Mozaiği..
(Antakya Kazı Reg no. 1936.30) (Worcester Sanat Müzesi'nde sergileniyor).
Barsanti C. The Fate of the Antioch Mosaic Pavements: Some Reflections (Antakya mozaiklerinin kaderi: bazı yansımalar). JMR 2012;5:25-42.
Footğraf 17-58. Deniz tanrıçası Tethys.1939 yılında Antakya, Defne’de Roma dönemi villanın zemininde bulundu. Rochester Üniversitesi, Memorial Sanat Müzesi.
Tethys: Gaea ve Uranüs‘un çocuğu, deniz tanrısı Oceanus'un eşi.
Fotoğraf 17-59. “Yakto mozaiği” Claude M. Prost, Harbiye’nin Yakto (Gümüşgöze) köyünde, 1932 yılındaki kazıda, bahçedeki villanın tabanında bulmuştur. Hatay Müzesinde sergilenmektedir.
Hatay Arkeoloji Müzesi, 1934 yılında Fransız Arkeolog Claude M Prost'un öncülüğünde kurulmuştur.
13. Güncel Arkeolojide Kullanılan Bilimsel Yöntemler
------------------------
Yer altı görüntüleme “Jeofizik yöntemlerle”
– Manyetik alan ölçümleri,
– Jeoradar taramaları (GPR) ve
– Elektrik direnç tomografisi (ERT) ile olası arkeolojik saptamalar yapılabilir.
– Uydu görüntülerinin analizi (Yüksek çözünürlüklü),
– Radyokarbon tarihleme ile buluntunun yaşı belirlenebilir.
Uzaktan Algılama Teknikleri
Uçak ve Uydu görüntüleri ile arkeolojik alanları “uzaktan algılama” yapılabilir.
– Hava fotoğrafları,
– Kızılötesi (infrared) görüntüler,
– LiDAR (Light Detection and Ranging).
Stratigrafi
– Her toprak katmanı, temsil ettiği dönemin yaşam bilgisini verir.
Tarihlendirme
– Karbon-14 (C14) yöntemi
Organik maddelerin (kemik, odun, kömür) yaşı belirlenir. Karbon-14 izotopunun bozulma hızını ölçer, geçen süre belirlenir.
– Termolüminesans (TL)
İnorganik maddelerin (seramik, pişmiş toprak) yaşı belirlenir.
Arkeometri
– Malzeme Bilimi ve Arkeoloji İşbirliği
GIS (Coğrafi Bilgi Sistemleri) ile verilerin haritalanması
3D Modelleme
– Buluntuların; incelenmesi, restorasyonu, sanal müzelerde sergilenmesi.
Sanal gerçeklik uygulaması (VR)
– Kazılarda antik yapıların sanal olarak görülmesi
Mikromorfoloji
– Toprak Katmanlarının Mikroskobik İncelenmesi
--------------------
Sonuç ve Öneriler
6-20 Şubat 2023 depremleri sonrasında Antakya’nın antik tarihsel kalıtını, antik dokusunu korumak ve olanaklı ise gün yüzüne çıkarmak için öneriler şunlardır:
"Doğunun Kraliçesi" Antakya ve Hatay önemli bir deprem bölgesidir
– Güncel olarak, Antakya ve Hatay’da son büyük depremlerden sonra, yeniden yapılaşmaya gidilirken büyük bir çalışma görülmektedir.
– Deprem sonrası yapılaşmanın, antik Antakya ve deprem gerçeği dikkate alınarak, yürütüldüğünü düşünüyorum.
Princeton Üniversitesi (1932–1939) dijital arşivlerinin incelenmesi
– 4 Mart 1932-15 Eylül 1939 günlerinde antik Antakya’da kazı yapmış olan Princeton Üniversitesi, dijital arşiv belgelerini açmıştır.
– Princeton Üniversitesi, bu antik varlıkların yerini 94 yıl önce belirlemiş,
– 1930'lu yıllardaki kazı arşivlerinin, haritaların ve belgelerin günümüz teknolojisiyle detaylı analizi yapılmalıdır.
– O dönemde saptanmış olan, üzerleri kapatılan Valens Forumu, Agora, Tapınak, Hipodrom, Tiyatro, Hamam ve Saray kompleksi gibi anıtsal antik yapıların yerleri yeniden incelenmelidir.
Gelişmiş Uydu, Jeofizik ve Radar Teknolojileri (GPR)
– Güncel Uydu teknolojileri ile yeni ölçme ve görüntüleme teknolojilerinin ışığında, bilime dayalı “doğruluk yüzdesi yüksek” kazılar yapılması gereklidir.
– Yıkıntı ve enkazı kaldırılan yerlerde yapılaşma öncesi, Jeo- Radar (GPR), Jeofizik tarama ile yeraltı mimarlık yapıları, mozaikler, antik yollar saptanmalıdır.
Antik Antakya, yerin 8.5 m. 8Sütunlu Cadde) ve 11 m. (Asi Adası, Küçük Dalyan) altındadır
– Geçmiş yüzyıllardaki depremlerde defalarca yıkılmış olan antik Antakya yerin 8.5 m ve 11.00 m altında durmaktadır.
– İmar işlerinde yeni yapılaşma için sadece 3 m. sondaj yapılmaktadır.
– Bu nedenle antik Antakya’nın korunması gereklidir.
Denetimli ve Uzman Gözetiminde Enkaz Kaldırma
– 3. derece arkeolojik sit alanları ile kentsel sit alanları,
– Arkeolog ve restoratör denetiminde olmalı,
– Özgün taşlar, yazıtlar ve mimarlık ögeler yerinde ayırt edilmeli,
– Ağır iş makineleriyle, denetimsiz enkaz kaldırma olmamalıdır.
"Müzekent Antakya" ve yerinde koruma (In-Situ) yöntemi
– Efes’de, yamaç evlerinde olduğu gibi antik Antakya kalıntılarının da koruma altına alınarak yerinde sergilenmesi sağlanmalıdır.
Antik Antakya ve Efes eşzamanlı olarak kurulmuştur
– Efes ile eş zamanlı kurulmuş olan Antik Antakya, Efes gibi yılda 2 milyon turistin Antakya’ya gelmesini ve halkın refahını sağlayabilir.
Yeni kent planlamasında, antik yerlere betonarme yapılar yerine;
– Cam tabanlı yürüyüş yolları,
– Arkeoparklar,
– Açık hava müze alanları tasarlanmalıdır.
Fotoğraf 17-60. Doğunun Kraliçesi Antik Antakya’nın Antik Efes gibi ortaya çıkarılması ve koruma altına alınması gereklidir (Gemini AI).
Unutmayalım ki;
– “Bilim güneş gibidir.”
– “Güneşe arkasını dönen, kendi gölgesini görür.
