(Otobiyografi 16)
1. Giriş ve Amaç
2006-2010 döneminde, bir deprem bölgesi olan memleketim Hatay’da, Mustafa Kemal Üniversitesi (MKÜ)’de görevlendirilmem üzerine, Antakya ve çevresini daha yakından inceleme ve yeni bilgiler öğrenme fırsatım oldu.
O kadar ki, dünyadaki değişen teknoloji karşısında, Hatay’da MKÜ’ne bağlı bir Arkeoloji Fakültesi kurulmasının çok yararlı olacağı düşüncesine ulaştım ve Rektörlüğün bir dosya hazırlayarak YÖK’e başvurmasını da sağladım.
MKÜ’nin de sağladığı olanaklarla, Hatay’ın Antik varlığının saptanması ve gün yüzüne çıkarılması, antik tarihe geçmiş doğanın korunması (Habib-i Neccar Dağı2ndaki taş ocakları vb.)) konuları ile oldukça ilgilendim ve bu çerçevede yapılan işlere katkı yapmaya çalıştım.
Görevimin bitmesinden sonraki dönemde, 06, 20 Şubat 2023 günlerindeki büyük depremlerde, diğer çevre illerde olduğu gibi Hatay genelinde, özellikle Antakya’da büyük acılar yaşandığını ve büyük yıkımlar olduğunu gördük.
Güncel olarak da Türkiye’nin, bölgede “yeniden yapılaşmayı, yaşamın olağan akışının sağlanması” için büyük gayret içinde çalıştığı, uzaktan da olsa görülmektedir.
Amacımız, 6, 20 Şubat 2023 depremlerindeki büyük acılar ve yıkımlar sonrası;
– Antakya’da çok büyük çapta yeniden yapılaşmaya gidilirken,
– “Yitik Kent” Antik Antakya’nın yerinin belirlenmesi (Fotoğraf 16-1),
– 1932-1939’da, burada Prof. Dr. CR Morey (Fotoğraf 16-2) başkanlığında kazı yapmış olan “Princeton Ü. Sanat ve Arkeoloji Bölümü’nün yayınladığı,
– “Antik Antakya Kazıları Arşivi” ile ilgili belgelere dikkat çekmektir.
Geçmiş tarihsel zaman içindeki büyük depremlerde de Antik Antakya’nın mimarlık, sanat ve kültürel varlıkları yıkılmış olsa da, bunların yerinin saptanması, bulunması ve yeniden ayağa kaldırılması olasıdır.
Antik Antakya (Antiocia), Defne (Daphne), Çevlik (Sleucia Piereria)’i içermektedir.
Hatay’daki antik mimarlık, sanat ve kültür varlıkları;
– Yalnız Antik Antakya (Antiocia, Daphne, Sleucia Piereria)’da değildir,
– Aynı zamanda Hatay bölgesinin tümünde,
– (Amik Ovası, İskenderun Körfezi çevresi, Arsuz, Dörtyol, Erzin, vb.) de
– Olağanüstü değerde antik kültürel varlıkları bulunmaktadır.
Hatay’da 150 adet Arkeolojik sit alanı, 5 adet doğal sit alanı (Antakya, Harbiye, Reyhanlı-Yenişehir, Kırıkhan Gölbaşı, Erzin Başlamış) ve 1 adet kentsel sit alanı (Antakya) olduğu bildirilmiştir.
--------------------
https://archive.org/details/antiochontheoron0002stil
Antioch on-the-orontes: the excavations 1933-1936 – Archive.org
ochre.lib.uchicago.edu › antiochAntioch-on-the-Orontes Online – University of Chicago
https://hatay.gov.tr/arkeolojik-dogal-ve-kentsel-sit-alanlari
Fotoğraf 16-1. Doğunun Kraliçesi Antakya’nın simgesi, Antakya Tykhe’si.
Başında Taç (Antakya Kalesi), Elinde Başak (Bereket), Silpius Dağı (Habib-i Neccar) üzerine oturmuş, ayakları altında Asi Irmağı (Orontes) (genç erkek). https://antiochmuseumofart.org/exhibition/
2. Prof. Dr. CR Morey kimdir?
(20 Kasım 1877- 28 Ağustos 1955)
Fotoğraf 16-2. Prof. Dr. Charles Rufus Morey (C. R. Morey) (20 Kasım 1877 - 28 Ağustos 1955). https://en-wikipedia org.translate.goog/wiki/Charles_Rufus_Morey?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl= tr &_x_tr_pto=sge
Prof. Dr. CR Morey, Princeton Üniversitesi Sanat ve Arkeoloji Bölümü Başkanı (1932-1939) olup;
– Michigan Üniversitesi'nde Lisans ve Yüksek lisans (1899) derecesi almış,
– Roma Amerikan Klasik Çalışmaları Okulu'nda üç yıl eğitim görmüş (1905),
– Princeton Üniversitesi Sanat ve Arkeoloji Bölümü’ne girmiş (1906),
– Uzun yıllar, burada Başkanlık yapmıştır (1924–1945).
Prof. Dr. CR Morey, “Orta Çağ ve Erken Hristiyanlık Sanatı” konularında uzmanlaşmıştır.
– ABD Roma Büyükelçiliği'nin ilk Kültür Ateşesi olmuş,
– 2. Dünya Savaşında, İtalya’dan Almanya’ya götürülen sanat yapıtlarını, geri getirmiştir.
Prof. Dr. CR Morey;
– Hatay, Fransız mandasında iken, Antakya Kazı Komitesi'ni kurmuş (1931,1932),
– Antakya Kazılarının (Antioch on the Orontes) yolunu açmıştır.
– Princeton Antakya Kazılarına (4 Mart 1932–15 Eylül 1939) liderlik yapmış,
– Antakya Mozaikleri “The Mosaics of Antioch” (1938) kitabını yazmıştır.
(https://arthistorians.info/moreyc/
https://translate.google.com/translate?u=https://en.wikipedia.org/wiki/
Prof. Dr. CR Morey’in Önemi
Prof. Dr. CR Morey, bir çok açıdan önemli işle yapmıştır;
– “The Index of Christian Art” çalışmaları, bu konudaki uzmanlığı,
– Akademik yaşama kazandırdığı öğrencilerinin başarısıdır.
– Antakya Arkeolojik Kazıları Komitesi ve Princeton Antakya Kazıları liderliğidir.
– Charles Rufus Morey Kitap Ödülü (Book Award),
– Üniversite Sanat Derneği “College Art Association” (CAA) Kuruluşu,
– Antakya Arkeolojik Kazıları Komitesi'nin kurucusu (1931-1932),
– Kültürel Yapıtların Korunması: Almanların İtalya'da yağmaladıkları (2. Dünya Savaşı) tablo, heykel, arşiv vb, sanat yapıtlarının İtalya'ya geri getirilmesi.
-------------------
Prof. Dr. CR Morey’in yapıtları
– Orta Çağ Sanatı İndeksi
(The Index of Christian Art, Index of Medieval Art)
1917 yılında, Princeton Üniversitesi bünyesinde, günümüzde küresel ölçekte en önemli görsel arşivi kurmuştur.
İndeks, “erken havarilik” den, 1400 yılına dek ortaçağ sanatını;
Hristiyan ikonografisi, Yahudi, İslam, inanç dışı konularda 26.000 terim içermekte.
İndeksin içeriği: Konu dosyaları, Fotoğraf dosyaları ve Veri tabanıdır.
https://www.akademikakil.com/yuzyilin-kazisi-altin-antakyanin-gorkemli-mozaikleri/mscanda/
–Vatikan Kütüphanesi Hristiyan Müzesi (Museo Cristiano)
Vatikan Kataloğu: 1929 yılında Vatikan Kütüphanesi bünyesindeki Museo Cristiano (Hristiyan Müzesi) koleksiyonunu kataloglama projesini başlatmıştır
–The Mosaics of Antioch (Antakya Mozaikleri, 1938)
Antik Antakya kazılarındaki verileri kitap olarak yayınlamıştır (1938) (Fotoğraf 16-3).
https://www.ajansbakircay.com/antik-antakya-yitik-kent),
https://catalog.hathitrust.org/Record/000601701)
Fotoğraf 16-3. Antakya mozaikleri kitabı. Morey CR. The Mosaics of Antioch. Longmans, NY, 1938;48.
Lee RW. Charles Rufus Morey, 1877-1955. The Art Bulletin 1955;37(4), iii–vii. http://www.jstor.org/stable/3047617
Antioch on-the-orontes: the excavations 1933-1936 – Archive.org
ochre.lib.uchicago.edu › antiochAntioch-on-the-Orontes Online – University of Chicago
Prof. Dr. CR Morey’in liderliği
– Antik Antakya (Antiochia), Defne (Daphne / Harbiye) ve Çevlik (Seleucia Pieria) kazıları yapılmıştır.
Antik Antakya’da yapılmış olan kazılarda (4 Mart 1932 – 15 Eylül 1939);
– Antik Antakya’da “kurtarma kazıları” yapılabilmesi için gerekli
– Ön çalışmalar yapılmış, Arşivlenmiş, Yayınlamış,
– O günün koşullarında ve o günün “kültürü” ile çıkarılan mozaikler,
– Yine o günün “kültürü” ve koşullarında “pay” edilmiştir.
Antik Antakya (Antiochia) kazılarında;
– 300'den çok eşsiz Roma mozaiği bulunmuştur.
– Dönemin Roma villaları, hamamları ve tapınakları bulunmuş, içlerindeki mozaikler çıkarılmış, sonra yeniden toprakla örtülmüştür.
– Mozaikler; Hatay Arkeoloji Müzesi, Princeton, Louvre, Baltimore, vb. müzelerdedir.
3. Güncel bilgilerle tartışılması gereken konu;
– 1932-1939 Antakya kazılarının,
– “Teknoloji”, “sosyoloji” ve “kültürel” açılardan “ne getirip ne götürdüğü” yanı sıra,
– Yeni teknolojilerin ışığında, geride nelerin var olduğunun saptanması,
– Efes örneğinde olduğu gibi, geride kalanların koruma altına alınması,
– Antik Antakya’nın, örneğin “Valens Formu” gibi yapıların açığa çıkarılması,
– Müzekent: Antakya’nın oluşturulması,
– Bu konularda bilimsel çalışmaların başlatılmasıdır.
Unutmayalım,
Bu konu aynı zamanda yörede yaşayan toplumun;
– “Refahını” yükseltecek, kültürünü, gelişmesini, dışa açılımı sağlayacak,
– Antakya’yı dünya çapında bir çekim merkezi yapacaktır.
4. Antakya MKÜ Arkeoloji Fakültesi kurulması,
Yeni teknolojilerin ışığında, işlerin yönetimini, kaynak bulunmasını kolaylaştırır.
MKÜ’de görevli olduğum dönemde MKÜ Arkeoloji Fakültesi kurulması için adım atmış, dosya hazırlamış ve YÖK’e başvuru yapmıştım.
Yeni yönetimler, bu konuda yeni bilimsel adımlar atabilir.
Antakya’daki çok katmanlı arkeolojik kültürü bilen;
– Güncel teknolojik gelişmelerin ışığında,
– Genç bilim insanlarının, yetiştirilmesi gereklidir.
– Çünkü Princeton Üniversitesi kazıları (4 Mart 1932-15 Eylül 1939);
– Fransız “Manda” Yönetimi altındaki Hatay (İskenderun Sancağı)’da başlamış,
Her şeye karşın, Hatay Devleti (02.09.1938-29.06.1939)’nin kuruluşu, Türkiye’ye katılması ile 4 Mart 1932’de başlayan Antakya Kazıları 15 Eylül 1939’da bitmiştir.
5. Evrensel bilim, kültür, sanat dünyası ne diyor?
“Evrensel bilim, kültür, sanat dünyası,
O günden bu güne yaklaşık 90 yıl geçmiş olsa da
Antik Antakya kazılarının;
yeni teknolojilerin ışığında ve
daha evrensel bir bakışla,
yeniden başlanmasının gerekli olduğunu” söylüyor.
6. M. Kemal Atatürk ne diyor?
Fotoğraf 16-4. Liman von Sanders ve M. Kemal Paşa.
https://www.flickr.com/photos/hafta/4057161751
30 Ekim 1918 günü; Mondros antlaşması imzalandıktan sonra,
31 Ekim 1918 günü, Adana’da yapılan toplantıda;
Alman Başkomutan Liman Von Sanders;
”- Yapacak işimiz kalmadı”,
“Komutayı M. Kemal’in güçlü ellerine bırakıyorum” demiş,
M. Kemal Paşa da
“- Bizim savaşımız yeni başlıyor” diye yanıt vermiştir.
7. Türkiye’nin Hatay’a büyük yatırımları
2006-2010 yılları döneminde,
MKÜ ve diğer kurumları ile Türkiye’nin Hatay’a büyük yatırım yaptığına tanık oldum.
M. Kemal Atatürk’ün öngörüsü ile barış içinde Anavatana katılmış olan Hatay’da;
– Türkiye, bölgesel üniversiteleri,
– Güçlü devlet kuruluşları ile
– “Çağa uygun” biçimde daha çok çalışmalı, yeni adımlar atmalı,
– 2000 yıldır oluşmuş, olağanüstü değerdeki “çoklu kültürel varlığını”,
– “Zenginlik” kaynağına dönüştürmek için,
– Daha çok bilimsel ve kültürel adımlar atmalıdır.
8. Antik Antakya, Antik Efes gibi gün yüzüne çıkarılmalı mı?
Tarihsel süreçde birçok büyük depremim ve izlerinin görüldüğü Antik Antakya’da,
– Princeton Üniversitesi’nin; 4 Mart 1932- 15 Eylül 1939’da,
– Antakya kazıları sırasında,
– Büyük bir “zaman” baskısı altında çalışmış oldukları açıkça görülmektedir.
Bu nedenle, onların saptamış olmalarına karşın;
– Ulaşamadıkları ya da
– Zamansızlık nedeniyle,
– Yerini saptayıp, açamadıkları pek çok yer olmalıdır!
Antik Antakya ile eş zamanlı olarak kurulmuş olan Antik Efes kentinde 1970’li yıllarda Turizm görevlisi olarak çalışmıştım.
Antik Efes’i gördükçe, hep Antik Antakya’nın nerede olduğunu düşünmüştüm (Fotoğraf 16-5,6).
Antakya kazılarını yürüten Prof. Dr. CR Morey’in;
– “Orta Çağ ve Erken Hristiyanlık Sanatı” uzmanı olmasına karşın,
– Antik Antakya’da ulaştıkları yapıtlar ise Seleukos, Roma ilişkili sanat yapıtlarıdır.
Bu nedenle, Princeton Arşiv belgeleri iyice incelenmeli, orada söz edilen;
– Olası antik büyük yapılar, yeni teknoloji ile aranmalı, bulunmalı ,
– Güncel biçimde mozaikleri ve mimari yapılarının yerinde birlikte korunması,
– Günümüz teknolojileri ile yeniden incelemenin bir yolu bulunmalıdır.
Örneğin,
– Valens Forumu’nun yeri (Fotoğraf16-5-8), Parmenius deresi (Hacıkürüş) yanında, Sütunlu Cadde’nin “Kolonadlı Cadde-Kurtuluş” doğu tarafı”,
– Asi adası “Küçük Dalyan’da” bulunan Saraylar, Hamamlar (A-C), Kamu yapıları, Hipodrum A, Hipodrum B, Tapınak (Fotoğraf 16-5-8),
– Harbiye’de bulunan Tiyatro, Saray, Hamamlar, Villalar, vb) belirtilebilir.
– Princeton Üniversitesi, Orta-Doğu’nun dalgalı denizinde,
– O günün koşullarında, kendi açısından ancak yapabileceğini yapabilmiştir.
Bu nedenle çalışmaların sürdürülmesi;
– Antik Antakya ya da
– Müzekent Antakya düşüncesini ayakta tutabilir.
Fotoğraf 16-5. Photograph N1163, Antik Antakya’nın yapılaşması, Küçük Dalyan, 1832.
https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=12fc51cf-40b9-4f54-a889-63e6093a2c33&load
Fotoğraf 16-6. Photograph N1164, Antakya’nın yapılaşması, Küçük Dalyan, 932.
https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=74373c98-84d3-47d5-ba85-06a55b2ef5ca&load
Fotoğraf 16-7. Antik Antakya’nın Mahalleri, Kurucuları, kuruluş zamanı.
Bu bilgiler, güncel olarak Antik Antakya’nın yerini de göstermektedir.
https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=5d3b5937-bda5-4f85-a7e6-7af59eb9f0ff&load
Fotoğraf 16-8. Antik Antakya’nın Uygarlık yapıları ve yerleri.
https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=5d3b5937-bda5-4f85-a7e6-7af59eb9f0ff&load
Fotoğraf 16-9. Photograph N1282. Antakya, Habib-i Neccar Dağı, antik Antakya alanı,1932. https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=2762fcb3-8893-4598-85d5-932e2ebe33ce&load
9. Antik Antakya’nın Mahalleri
Antik Antakya kurulurken (İÖ 300), “kozmopolit” bir kent olarak kurulmuştur.
Aşağıdaki “Tablo 16-1,2”’de görüldüğü gibi her Mahalle,
– Seleukos Kralları tarafından,
– Değişik kültürde insanların buraya getirilmesi ile oluşturulmuştur.
Tablo 16-1. Antik Antakya’nın kuruluşundaki Mahaller ve özellikleri.
Tablo 16-2.Antik Antakya’nın 4 mahallenin ikisinin kurucuları.
https://www:perseus.tufts.eduhopper”text”?doc=Perseus%3Atext%3A 1999 04 0006%3Aentry%3Dantioch-on-the-orontes
10. Antik dönem kalıntıları yerin kaç metre altındadır?
– Küçük Dalyan’da, 11 m derinlikte,
– Kolonatlı Cadde’de (Herod, Kurtuluş) (3.6 km), 8.5 m derinlikte olduğunu, Princeton Üniversitesi kazıları (1932-1939) göstermiştir.
(Antioch-on-the-Orontes, The Excavations, 1934-1941).
– Habib-i Neccar Dağı yamaçları ve yakın yerlerde; antik kalıtlar yüzeye yakındır (Morey CR, 936;647).
– Tarımsal alanlarda; antik kalıtlar korunmuştur.
(Antioch-on-the-Orontes, The Excavations, 1934-1941).
http://www.clevelandart.org/exhibcef/antiochexhib/illusmag/City_Map.jpg
11. Bilim insanları görüşleri nasıldır?
– Prof. Dr. Numan Tuna ve Dr. Burak Belge (2011)
2011 yılındaki makalelerinde,
Princeton Üniversitesinin arşiv bilgilerinin ışığında;
“Antakya Sit alanları ve antik kalıtların”
kurtarılması için, bilimsel görüşlerini bildirmiştir.
“1930’ların kazılarında elde edilen arkeolojik veriler dikkate alınmadığı için;
– Kentsel sit alanı altında bulunan ve
– Bu alanların dışındaki kentsel gelişme alanlarında,
– Olası arkeolojik varlıklar için
– Yeni teknoloji ve bilimsel verilerin ışığında, araştırma yapılması gereklidir.
Tuna N, Belge B. Tarih İçinde Mersin Kolokyumu: Akdeniz Kentleri, Gelecek İçin Geçmişin Birikimi. 20-22 Ekim 2011, Mersin. MÜ Yayını 37, Akdeniz Kent Araş. Merk. Yayını 04, 2013;14-35.
file:///C:/Users/user/Downloads/Antakya_tarihi_kentinin_kentsel_arleoloj%20(2).pdf– Strateji geliştirilmemiştir”
– Downey, G. 1958;89
“Princeton Üniversitesi kazı verilerine göre;
– Antik Antakya’nın yaygınlığı, kültür katmanları,
– Yeraltı düzeyleri bilinmesine karşın,
– İmar yapı izinleri sondajları 3 m. yeterli bulunmuş ve
– “Kültür varlıkları olmadığı” sonucuna varmışlardır.
Downey G. The Size of the Population of Antioch. JSTOR 1958;89:84.
12. Antakya mozaikleri (Fotoğraf 16-10-25)
“The Excavation of Antioch-on-the-Orontes Digital Resources 1932-1939”
Clarence Fisher, William A. Campbell, Jean Lassus, and George W. Elderkin
https://ochre.lib.uchicago.edu/antioch/
Fotoğraf 16-10. Kidder Smith, ANT PH KS 8275
https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=0c3355b5-f5cf-4d3d-8d17-385e658d0d95&load
Fotoğraf 16-11. Kidder Smith, ANT PH KS 8313, Kazılardan çıkarılan mozaikler.
https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=f57e9909-8205-4366-9e70-8c4a36aa9f00&load
Fotoğraf 16-12. Kidder Smith, ANT PH KS 8301 Mozaiklerin taşınması.
https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=9197a467-27e0-4cc9-b8cf-133a7e016a37&load
Fotoğraf 16-13. Kidder Smith, ANT PH KS 8304
https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=12017ea3-a936-40cf-a1ff-7bb883eca462&load
Fotoğraf 16-14. Kidder Smith, ANT PH KS 8312
https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=537cb8fa-cd43-44a4-a547-76bb0447c039&load
Fotoğraf 16-15. Kidder Smith, ANT PH KS 8308
https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=8738d104-e083-4131-994a-69fd361e6117&load
Fotoğraf 16-16. “Committee for the Investigation of Antioch-on-the-Orontes.” Kidder Smith, ANT PH KS 8093 https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=4c03646a-49ae-40f5-861b-bb28ec5c3226&load
Fotoğraf 16-17. Committee for the Investigation of Antioch-on-the-Orontes. Kidder Smith, ANT PH KS 8083
https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=56005c5b-95b4-4cd6-89c5-ffe5d969650e&load
Fotoğraf 16-18. https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=257ca03f-ef49-4e4c-a71a-a088cc702879&load
Fotoğraf 16-19. https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=c897d50e-f5fd-487f-9c9b-78137bceee68&load
Fotoğraf 16-20. https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=cc222153-4f8d-4a49-be6b-054b74d873e2&load
Fotoğraf 16-21. https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=d4987c70-1110-4da0-84a7-c14bfa386fc4&load
Fotoğraf 16-22. Kidder Smith, ANT PH KS 8022,
https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/610f6f95-30ba-44a4-8d9a-d62b059fc8b1
Fotoğraf 16-23. Kidder Smith, ANT PH KS 8043
https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=079f68c5-8778-4319-94d6-2fc7d51a0b08&load
Fotoğraf 16-24. Kidder Smith, ANT PH KS 8095
https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=998e7d0c-495b-4f2a-b2cb-ea2f3ad0aca4&load
Fotoğraf 16- 25. Kidder Smith, ANT PH KS 8257
https://ochre.lib.uchicago.edu/ochre?uuid=92e31db7-6a3e-40ed-83bd-9a0f466a8b88&load
----------------
13. Sonuç ve Özet
Bilimsel kaynaklar;
– Antik Antakya kalıtlarının, yerlerini, 8.5 m ve 11 m toprak ve moloz altında olduğunu,
– İmar ile ilgili belediye sondajının yalnız 3 m olmasının “yetersizliğini” söylüyor.
– Antakya, Habib-i Neccar (Silpius) Dağı ile Asi Irmağı (Orontes) arasında yamaç ve düzlükte kurulmuş, taşkınlar, seller, deprem görülen bir yerdir.
– Yamaçlardaki taş, toprak, molozlar; depremler, yağışlarla Asi’ye doğru gelmiş,
– Asi yatağının değişmesine,
– Asi Adasının kara ile birleşmesine (Küçük Dalyan),
– Antik Antakya’nın üzerinin örtülmesine,
– Toprak altında kalmasına yol açmıştır.
– Güncel olarak bu antik değerlerin korunması için çalışmak gereklidir.
------------------
Kaynaklar
1. Clarence Fisher, William A. Campbell, Jean Lassus, George W. Elderkin. Antioch on-the-orontes: the excavations 1933-1936 - Archive.org
2. ochre.lib.uchicago.edu › Antioch Antioch-on-the-Orontes Online - Chicago Üniversitesi
3. The Excavation of Antioch-on-the-Orontes https://ochre.lib.uchicago.edu/antioch/
4. ODTÜ; RAPOR [V.2] Mayıs 2023 | ODTÜ TAÇDAM ANTAKYA’NIN ÇOK KATMANLI KÜLTÜREL MİRASININ DEPREM SONRASI BELGELENMESİ, HASAR TESPİTİ ve DEĞERLENDİRMESİ. https://tacdam.metu.edu.tr/en/system/files/kvmgm_raporu_v2_final_02062023.pdf
5. Downey G. The Size of the Population of Antioch. JSTOR 1958;89:84.
6. Tuna N, Belge B. Tarih İçinde Mersin Kolokyumu: Akdeniz Kentleri, Gelecek İçin Geçmişin Birikimi. 20-22 Ekim 2011, Mersin. MÜ Yayını 37, Akdeniz Kent Araş Merk Yayını 04, 2013;14-35.
7. Weulersse J. Antioche, essai de géographie urbaine. Bull d’Etude Orientale 1934-1935;3-4: 26-79.
8. Downey G. A History of Antioch in Syria from Seleucos to the Arab Conquest. Princeton.1961.
9. Lacroix L. Copies de statues sur les monnaies des Séleucides BCH 1949;73: 158–176.
10. Lassus J. Les portiques d’Antioche. Princeton.1972.
11. Sève L. Peuple d'Antioche et dynastie séleucide. Histoire, images et traces de la ville antique, eds. Cabouret B, Gatier P-L and Saliou C Lyon, 2004;21–41.
12. Cabouret B. Le sanctuaire d’Apollon à Daphné. 2020;97:143–164.
Bu konuda yazmış olduğum makaleler:
1. Canda MŞ. Roma İmparatoru Diokletianus ve “Enflasyon” ile Savaşı. Ajans Bakırçay 13.06. 2022.
2. Canda MŞ. Antakya, Mustafa Kemal Üniversitesi ve Deprem Gerçeği. Ajans Bakırçay 23.02.2023.
3. Canda MŞ. “Doğunun Kraliçesi” Antik Antakya nerede? Ajans Bakırçay 04.03.2023.
4. Canda MŞ. Antakya Depremi, MKÜ. M. Nafi Toksöz, Jochen Schwarz. Ajans Bakırçay03.05.2023.
5. Canda MŞ. Diokletianus’tan Günümüze….Ajans Bakırçay 02.06.2023.
6. Canda MŞ. Antik Antakya (Antiokheia) Mozaikleri ve Princeton Üniversitesi Belgeleri (1932-1939). Ajans Bakırçay 24.08.2023.
7. Canda MŞ. “Antik Antakya: Yitik Kent”. Ajans Bakırçay 15.09.2023
8. Canda MŞ. Yüzyılın Kazısı: “Altın Antakya’nın Görkemli Mozaikleri” Ajans Bakırçay 13.06.2024.
9. Canda MŞ. Antik Antakya (Atiochia), Bergama (Pergamon), Efes (Ephesus). A. Bakır 25.06.2024.
10. Canda MŞ. “Uygarlığın emaneti Antik Antakya”, güncel kentin altındadır, UNESCO sıralamasına girmeli” sözü ile amacınız nedir? Ajans Bakırçay 04.09.2026.
11. Canda MŞ. Deprem ve “Princeton Antakya Kazıları” (4 Mart 1932 – Eylül 1939) ile ilgili neler dersiniz? Ajans Bakırçay 07.09.2026.
