24.03.2022, 12:03

Kökü bu topraklarda olan bir öykü: Bergamalı Sarano ailesi

İzmir’in kültürel zenginliği içerisinde Yahudi mirasının korunmasına yönelik olarak İzmir Musevi Cemaati Vakfı tarafından hazırlanan İzmir Jewish Heritage projesi kapsamında, Avrupa Birliği’nin desteğiyle hayata geçirilen Despertar İzmir Kültürlerarası Festivali 20 Mart'ta başladı. 28 Mart'a dek sürecek olan; herkesin katılımına açık ve ücretsiz bu festivalde konserler, sergiler, mutfak kültürleri buluşması, dini mekanlar turu, panel ve söyleşilerle İzmir'in geçmişten bugüne çokkültürlü yapısı vurgulanıyor.

İzmir ve çevresinde Yahudi kültürünün bir dönem en görünür olduğu merkezlerden biri de Bergama. İyon, Helen,Roma,Bizans, Osmanlı geçmişiyle Bergama zaten bir medeniyetler geçidi. "Çok Katmanlı Kültürel Peyzaj Alanı" olarak UNESCO Dünya Mirası'na giren 999. merkez olan Bergama'nın kültür katmanlarından birini de Yahudi toplumu oluşturuyor. Tarih doktoru, araştırmacı Dr. Siren Bora'nın Roma belgelerinden aktardığına göre, varlığı 2.200 yıl öncesine uzanan Bergama Yahudi toplumundan bugün geriye sadece birkaç kültürel miras varlığı yapı ve mezar taşları kalmış.

Osmanlı yönetiminde uzun yıllar Türk, Rum, Ermeni, Yahudi ve diğer yabancı gruplardan oluşan çok kültürlü bir nüfusu barındıran Bergama'da kalenin eteklerinde Rumlar, Bergama Çayı ‘nın sağ ve sol kıyıları boyunca Yahudiler ve Ermeniler, Bakırçay Ovasına doğru düzlük alanlarda ise Türkler yaşarmış eski zamanlarda.1891 yılına ait Aydın Vilayet Salnamesi’ne göre Bergama’da ''53.823 Müslüman, 10.250 Rum, 809 Ermeni, 258 Bulgar, 495 Yahudi ve 76 Ecnebi'' olmak üzere toplam 65.711 kişi yaşamaktaymış.

1900'lerin başında ise, Bergama'daki Musevi Mektebi'nde kayıtlı 97 öğrenci ve beş öğretmen bulunuyor. 1927 sayımında Yahudi nüfusu 173 kişiye düşerken 1940 sayımında 20 aile, 1960 sayımında ise kentte pazarcılık yapan altı Yahudi aile kalıyor.

Yahudi kültür mirasının en önemli yapılarından biri ise Bergama'daki Yabets Sinagogu. 1862’de inşa edilen sinagog bugünkü Kınık Garajı'nın karşısında yer alıyor. 2010 yılında, Mehmet Gönenç'in Bergama belediye başkanı olduğu dönemde restore edilen yapı, 2014'te kapılarını yeniden ziyaretçilere açmış. Yabets Sinagogu'nun yanı sıra,artık izlerine rastlanmayan Eski Bergama Sinagogu ile onun bahçesinde faaliyet göstermiş olan Alliance Israelite Universelle Okulu’nun büyük kapısının kalıntıları, bir çeşmeye ait İbranice-Osmanlıca yazıt ve Yahudilere ait mezar taşlarını görmek mümkün. Sanayi sitesinin yakınlarında yer alan Yahudi mezarlığından günümüze gelebilen mezar taşlarına dairSiren Bora'nın kapsamlı bir araştırması mevcut.

Bergama'dan İsrail'e göç yollarında bir aile

Bazı gazete arşivlerinde ise hiç kimsenin artık hatırlamadığı bir ailenin hikayesi karşımıza çıkıyor. Sarano ailesinin Bergama'da başlayan; göç yollarında süren ve İsrail'de son bulan hikayesi bu.

Foto: Sarano Ailesi

1874 Bergama doğumlu Moşe Sarano, eşi Allegra ve oğlu Alfredo'nun Bergama'da başlayıp Aydın-İtalya-Rodos-İtalya hattından İsrail'e uzanan göç öyküsü filmlere konu olacak cinsten.

Sefarad Yahudileri olan Bay Moşe ve Allegra'nın Bergama'ya nasıl yerleştiği, neden Aydın'a gittikleri, ne işle uğraştıkları gibi detayları ne yazık ki yazılı kaynaklarda bulamadık. Bulduğumuz ilk dikkat çekici bilgi, oğulları Alfredo'nun, İkinci Dünya Savaşı'nda İtalya'da Holokost'tan kaçan pek çok Yahudi'nin hayatını kurtardığı. Bir diğer önemli detay ise, Bergamalı Moşe Sarano'nun çağdaş Ladino dili ve edebiyatının dünyaca ünlü isimlerinden, yazar Matilda Koen Sarano'nun dedesi olması...

Foto: Matilda 

Moşe Sarano, eşi ve Alfredo ile oğluyla 1911'de Trablusgarp Savaşı nedeniyle o sırada yerleşmiş oldukları Aydın'dan İtalya-Napoli'ye göçmen olarak gidiyor. Sonraki yıl Rodos'a yerleşiyorlar. Alfredo, 1926'da İtalya'ya dönerek üniversiteye başlıyor. 1931'de ise genç bir mezun olarak artık Milano'da Yahudi toplumunun önde gelen liderlerinden biri. İzmir doğumlu eşi Diana ile 1939'da Milano'da evleniyorlar ve çocukları Matilda 1939'da dünyaya geliyor.

Milanolu Yahudilerin kahramanı

Bu arada 1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'yı işgal etmesiyle 2. Dünya Savaşı başlıyor. İngiltere ve Fransa bu işgale Almanya'ya savaş ilan ederek karşılık veriyor. Alman Kuvvetleri 1940 baharında Batı Avrupa'yı işgal ediyor. Sarano ailesi, Almanlardan kaçıyor ve İtalya'nın dağlarında saklanıyor.

1938'de Mussolini, Nazilerden kaçarak İtalya'ya göçmen olarak gelen Yahudi toplulukları için özel bir kanun çıkarıyor. Bu kanun kapsamında İtalya'da ikamet eden tüm Yahudilerin sayımını yapmak üzere Demografi ve Irk Genel Müdürlüğü kuruluyor. Aynı dönemde Alfredo hem Yahudi toplumunu fişlenmekten korumaya hem de Mussolini hükümetine açık vermemeye çalışıyor. Alfredo, Milano Yahudi cemaatinin listelerini saklayarak binlerce hayat kurtarıyor.

1944 yılında Alman işgali başlayınca aile bu kez İtalya'nın dağlık bölgelerinde, manastırlarda saklanarak hayatta kalmaya çalışıyor. Bombardımanın başladığı gece bir manastıra sığınıyor ve manastırın gizli tünellerinde saklanıyorlar. Manastırın koruyucusu Peder Sante Raffaelli de, çevrede gizlenen Yahudilerin ve diğer kaçaklara kol kanat geriyor.

Bölgeye 150 paraşütçüden oluşan birliğiyle giren Alman komutan Erich Eder, Sarano ailesinin Yahudi olduğunu fark ediyor ama beklendiği gibi, onları tutuklayıp sınır dışı etmiyor. Alfredo, tünelde geçirdikleri günleri, yıllar sonra kitap olarak yayınlanacak günlüğünde şöyle anlatmış: "Tünelin içinde saatler korku içinde geçerken, savaş devam ediyor ve 26 Ağustos Cumartesi günü tüm gün boyunca top ateşi devam ediyor. O akşam hepimiz son saatimizin geldiğini düşünerek sıcak gözyaşları döktük. Saatler süren mutlak sessizlikten sonra bazı Kanadalı askerler geldi. 27 Ağustos sabahı ışığı görüyorduk ve artık güvendeydik."

1945'te savaş sona erince Sarano ailesi Milano'ya dönüyor. Alfredo, Yahudi Cemaati için artık bir kahraman. Ama ailenin göç yolculuğu devam ediyor. 1969'da İsrail'de yeni bir hayat kuruyorlar. Ve yıllar sonra, Alfredo'nun savaş günlüğü yayınlanınca dünya basınında büyük ilgiye mazhar oluyor. Sarano ailesinin çocukları 2016 yılında İtalya'da düzenlenen bir törende SS komutanı Erich Eder'in çocuklarıyla buluşarak artık hayatta olmayan aile büyüklerini birlikte anıyorlar.

Ömrünü Ladino dili ve kültürüne adamış bir yazar

Bergamalı Moşe Sarano'nun, bugün 83 yaşında ve hayatta olan torunu Matilda ise üç çocuğu, sekiz torunu ile,Holokost'tan sağ çıkmış bir ailenin bir mensubu olarak ömrünü Sefarad Yahudilerinin kadim dili olan Ladino'ya vakfetmiş.

Foto: Moşe ve Ailesi

1492'de Katolik Krallar tarafından İspanya'dan kovulan Yahudilerin dili olan Ladino, göç yoluyla Balkan coğrafyası ve Anadolu'daki Yahudi topluluklarınca konuşulmaya devam ediyor. Selanik, İstanbul ve İzmir gibi kentler Ladino dilinin en önemli merkezleri oluyor. Matilda Koen Sarano'nun Ladino dilinde yayımlanmış 40'ın üstünde kitabı var. Halk hikayeleri, söylenceler gibi folklorik temalara sahip bu eserlere Türkiye'de Gözlem Kitap'tan ulaşmak mümkün.

Acaba kökü bu topraklarda olup dünyanın farklı yerlerine dağılmış, keşfedilmeyi ve anlatılmayı bekleyen kimbilir daha kaç hikaye var?

-------

Kaynaklar:

https://www.salom.com.tr/haber-107897-yok_olan_bati_anadolu_yahudi_topluluklarindan_biri_bergama_yahudIlerI.html

https://www.salom.com.tr/haber-107965-yok_olan_bati_anadolu_yahudi_topluluklarindan_biri_bergama_yahudileri_2.html

https://www.salom.com.tr/arsiv/haber-107748-bergama_yahudi_mezarligindan_geriye_neler_kaldi.html

https://www.lastampa.it/vatican-insider/en/2018/01/26/news/alfredo-s-secret-diary-and-father-sante-s-convent-1.33972255

Yorumlar (0)
17
parçalı bulutlu
banner17
Günün Karikatürü Tümü
Günün Anketi Tümü
Bergama İl Olmalı mı?
Bergama İl Olmalı mı?
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Galatasaray 38 102
2. Fenerbahçe 38 99
3. Trabzonspor 38 67
4. Başakşehir 38 61
5. Kasımpasa 38 56
6. Beşiktaş 38 56
7. Sivasspor 38 54
8. Alanyaspor 38 52
9. Rizespor 38 50
10. Antalyaspor 38 49
11. Gaziantep FK 38 44
12. A.Demirspor 38 44
13. Samsunspor 38 43
14. Kayserispor 38 42
15. Hatayspor 38 41
16. Konyaspor 38 41
17. Ankaragücü 38 40
18. Karagümrük 38 40
19. Pendikspor 38 37
20. İstanbulspor 38 16
Takımlar O P
1. Eyüpspor 34 75
2. Göztepe 34 70
3. Sakaryaspor 34 60
4. Bodrumspor 34 57
5. Ahlatçı Çorum FK 34 56
6. Kocaelispor 34 55
7. Boluspor 34 53
8. Gençlerbirliği 34 51
9. Bandırmaspor 34 50
10. Erzurumspor 34 44
11. Ümraniye 34 43
12. Manisa FK 34 40
13. Keçiörengücü 34 40
14. Adanaspor 34 39
15. Şanlıurfaspor 34 38
16. Tuzlaspor 34 38
17. Altay 34 10
18. Giresunspor 34 7
Takımlar O P
1. M.City 38 91
2. Arsenal 38 89
3. Liverpool 38 82
4. Aston Villa 38 68
5. Tottenham 38 66
6. Chelsea 38 63
7. Newcastle 38 60
8. M. United 38 60
9. West Ham United 38 52
10. Crystal Palace 38 49
11. Brighton 38 48
12. Bournemouth 38 48
13. Fulham 38 47
14. Wolves 38 46
15. Everton 38 40
16. Brentford 38 39
17. Nottingham Forest 38 32
18. Luton Town 38 26
19. Burnley 38 24
20. Sheffield United 38 16
Takımlar O P
1. Real Madrid 38 95
2. Barcelona 38 85
3. Girona 38 81
4. Atletico Madrid 38 76
5. Athletic Bilbao 38 68
6. Real Sociedad 38 60
7. Real Betis 38 57
8. Villarreal 38 53
9. Valencia 38 49
10. Deportivo Alaves 38 46
11. Osasuna 38 45
12. Getafe 38 43
13. Celta Vigo 38 41
14. Sevilla 38 41
15. Mallorca 38 40
16. Las Palmas 38 40
17. Rayo Vallecano 38 38
18. Cadiz 38 33
19. Almeria 38 21
20. Granada 38 21

Gelişmelerden Haberdar Olun

@