Bergama’nın bitmeyen isyanı: Aristonikos ve Güneş Şehri

Bergama’nın toprakları, altına gizlenmiş maden filizlerinden çok daha kıymetli bir şeyi, binlerce yıldır dinmeyen bir 'itiraz' ruhunu saklar.

Bugün Kozak Yaylası’nın fıstık çamlarını, Ovacık’ın zeytinlerini maden tozuna karşı savunan Bergamalı köylülerin o gür sesi, aslında yepyeni bir çığlık değildir.

O ses, tam 2150 yıl önce aynı topraklarda "Köleliğe son, herkese eşitlik!" diyerek ayağa kalkan bir gencin, Aristonikos’un yankısıdır.

İşte Bergama’nın maden direnişinden antik çağın ilk sosyalist ütopyası olarak adlandırılan o sarsıcı hikâye.

***

Bugün Bergama köylerinde "Toprağımızı vermeyeceğiz!" diye haykırıldığında, yerin yedi kat altındaki antik ruh uyanır. Bergama, tarih boyunca sadece kralların ve filozofların değil, halkın ve toprağın onurunu koruyanların kenti olmuştur.

Bu kadim başkaldırı geleneğinin ilk ve en büyük önderi ise, tarihin tozlu sayfalarından bize gülümseyen Aristonikos’tur.

Bir saray dışlanmışından halk kahramanına

Aristonikos, Bergama Kralı II. Eumenes’in bir Efesli metresinden doğan ‘gayrimeşru’ oğluydu. Saray koridorlarında bir prens gibi değil, bir gölge gibi büyüdü. Belki de bu ‘dışlanmışlık’, onun gözlerini parıltılı tahtlardan indirip, toprağı çapalayan köylüye ve madenlerde can veren köleye çevirmesini sağladı.

Gençliğinde, Stoacı (*) filozof Blossius (**) ile tanıştı. Blossius ona sadece felsefeyi değil, mülkiyetin adaletsizliğini ve insanların kardeşliğini anlattı. Aristonikos, Bergama’nın dar sokaklarında yürürken, Roma’nın sömürgeciliğini ve yerel yöneticilerin halktan kopuk lüksünü gördükçe içindeki öfke bir idealizme dönüştü.

İhanet ve başkaldırı

M.Ö. 133 yılında Bergama Kralı III. Attalos, tuhaf bir vasiyetle tüm krallığı Roma İmparatorluğu’na bıraktığını açıkladı. Bu, Bergama halkı için sadece bir yönetim değişikliği değil, tam bir köleleşme süreci demekti. Roma’nın doymak bilmez vergi memurları ve maden işletmecileri kapıdaydı.

Aristonikos, "Ben Bergama’nın öz evladıyım ve bu toprakları Roma’nın talanına terk etmeyeceğim!" diyerek sancağı açtı. Ancak o, sadece bir taht kavgası vermiyordu. Onun ordusu, tarihte eşine az rastlanır bir gruptan oluşuyordu: Köleler, yoksul köylüler ve mülksüzler.

İlk sosyalist ütopya: Heliopolis (Güneş Şehri)

Aristonikos, savaşçılarının sadece karnını doyurmayı değil, ruhlarını da özgürleştirmeyi vaat etti.

Onlara 'Heliopolitai' (Güneş Şehri Yurttaşları) adını verdi. Bu isim tesadüf değildi; güneş herkesi eşit ısıtır, herkesin üzerine aynı şekilde doğardı.

Bu sebeple "Aynı güneş altında yaşayan herkes eşittir" dedi.

Kölelik kaldırılacak, efendi-uşak ilişkisi son bulacaktı. Toprak ve üretim araçları, madenler ve tarlalar sadece bir azınlığın değil, tüm Güneş Şehri yurttaşlarının olacaktı. Kimse soylu doğduğu için üstün olmayacak, emeğiyle var olacaktı.

Aristonikos’un kurmayı hayal ettiği bu düzen, bugün bildiğimiz anlamda Sosyalizmin tarihteki ilk kıvılcımlarından biri olarak gösterilir.

Bergama köylerinden Roma’ya meydan okuma

İsyan, Bergama’nın iç bölgelerinden kıyıdaki köylere kadar bir yangın gibi yayıldı.

Bugünkü Bergama köylülerinin maden şirketlerine karşı kurduğu barikatlar gibi, Aristonikos’un "Güneş Şehirli" savaşçıları da Roma lejyonlarına karşı dağ başlarında, geçitlerde barikatlar kurdular.

Roma, bu "baldırı çıplaklar" ordusunu başta ciddiye almadı, ancak Aristonikos bir konsülü (Licinius Crassus) savaş meydanında yenince dünya sarsıldı.

Ne yazık ki, ihanet ve Roma’nın devasa askeri gücü M.Ö. 129 yılında Aristonikos’u yakaladı. Roma’ya götürülüp zindanlarda boğularak öldürüldü. Ancak o, ölürken arkasında bir fikir bıraktı:

"Toprak, üzerinde yaşayanındır"

***

Bugünün Bergama’sı: Aristonikos yaşıyor

Bugün Bergama’da siyanürlü altına, doğa katliamına ve madenlerin sömürüsüne direnen köylülerin elindeki dövizlerde Aristonikos’un parmak izleri vardır.

Aristonikos’un "Güneş Şehri", bugün belki bir ütopya gibi görünüyor; ancak maden tozuna karşı temiz havayı, sermayenin kâr hırsına karşı köylünün alın terini savunan her hareket, aslında o Güneş Şehri’nin birer tuğlasıdır.

Bergama’nın isyanı bitmedi; sadece isimler değişti. Dün Aristonikos vardı, bugün toprağını seven binlerce Bergamalı var.

Ve güneş, her sabah Bergama’nın üzerine, hâlâ herkesi eşit ısıtmak için doğuyor...

Foto: Bergama'da 2019 yılında dikilmiş olan Aristonikos Heykeli

------------------------

(*)Stoacılık, antik Yunanistan’da bir ders veren Kıbrıslı Zenon tarafından başlatılan bir felsefe ekolüdür. Ancak "Stoacı filozof" demek, hayatın getirdiği fırtınaların ortasında bir kaya gibi dimdik durmaya çalışan, duygularının esiri olmayan ve aklı rehber edinen kişidir. Stoacı bir filozof, dış dünyayı değiştiremiyorsa, ona bakış açısını değiştirir. Toplumsal görevini yerine getirmekten ve herkese hak ettiğini vermekten bahseder. 

***

(**) Blossius Kimdir? (M.Ö. 2. Yüzyıl)

İtalya’nın güneyindeki Cumae (Kuma) şehrindendir. Aristokrat bir aileden gelse de, Atina’da Stoacı filozof Tarsuslu Antipater’in öğrencisi olmuş ve "evrensel kardeşlik", "insanların eşitliği" gibi dönemin en aykırı Stoacı fikirleriyle beslenmiştir. Zenginden alıp fakire toprak dağıtma (Toprak Reformu) fikrinin arkasındaki gerçek ideologdur. Roma’dan kaçmak zorunda kalınca Bergama’ya, Aristonikos’un yanına sığındı. Aristonikos’a sadece bir savaş taktiği değil, bir toplumsal düzen sundu: Köleliğin olmadığı, her şeyin paylaşıldığı "Heliopolis" (Güneş Şehri). M.Ö. 129’da isyan Roma tarafından kanla bastırılınca, teslim olup köle gibi yaşamayı reddetti ve bir Stoacıya yakışır şekilde kendi hayatına son verdi.