8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü ve Dikili'nin Amazonları

Kadınlar şiddetsiz, sömürüsüz, özgür bir yaşam umuduyla "El ele verdiğimizde dünyayı kurtarabiliriz" diye haykırıyorlar her sene 8 Mart'ta meydanlarda. Her kadın cinayetinde, her şiddete karşı eylemde "Kadın kadının yurdudur" diyerek aynı kavgada buluşuyorlar. Türkiye'de kadınların cinsiyet eşitliği için sürdürdükleri mücadelenin tarihi uzun, meşakkatli ve bir o kadar da güncel. İstanbul Sözleşmesi'nin yeniden yürürlüğe konması talebi ise kadın gündeminin en önemli başlıklarından biri. Zira ülkemizde son yıllarda kadına yönelik şiddet vakalarında yaşanan artış bu mücadeleyi kadınlar için adeta bir ölüm-kalım savaşına dönüştürmüş durumda.  

Hal böyle iken Türkiye'de kadınların toplumsal hayattaki yerine dair birkaç güncel veriyle devam edelim;

- TÜİK'in geçtiğimiz yıl Mart ayında yayınladığı İstatistiklerle Kadın, 2020 tarihli raporuna göre Türkiye nüfusunun %49,9'unu kadınlar, %50,1'ini erkekler oluşturuyor. Nüfusta başa baş olan bu oran istihdama gelince ne yazık ki kadınların aleyhine değişiyor.

- TUİK'in Hanehalkı işgücü araştırması sonuçlarına göre; 2019 yılında, Türkiye'de 15 ve daha yukarı yaştaki istihdam edilenlerin oranı %45,7 olup bu oran kadınlarda %28,7, erkeklerde ise %63,1.

- Milletvekili sayısı ve Meclis'te kadın oranına baktığımızda ise 2018'den 2020'te kadın temsil oranın yüzde 17.3'te kaldığını görüyoruz. Erkek vekiller yüzde 82.7 oranında temsille meclise ağırlıklarını koymuş durumda.

Kadının toplumsal yaşamdaki görünürlüğüne İzmir özelinde baktığımızda ise veriler, "Türkiye İzmir olsa belki biraz olsun nefes alırdık" dedirten nitelikte.

- Cinsiyet Eşitliği İzleme Derneği'nin 2020 verilerine göre İzmir'de yerel yönetimlerde daha fazla kadın karar mekanizmalarına katılıyor. Örneğin, İzmir Büyükşehir Belediyesi Meclisi'nde kadınların temsili Türkiye ortalaması olan yüzde 11'in üzerinde.

- İzmir sınırları içerisindeki 30 ilçe belediyesinin dördünde (Karaburun, Selçuk, Kiraz, Balçova) kadın başkanlar görev yapıyor. İzmirli kadınların istihdama katılım oranı ise yüzde 45.1. Bu da Türkiye ortalaması olan yüzde 28.7'ye göre oldukça yüksek bir oran.

- Eğitim istatistikleri de İzmir’de kadınların Türkiye geneline göre fark yarattığını gösteriyor. Kadınların %24.6’sı ilkokul, %15.2’si ortaokul, %6.7’si ilköğretim, %23.5’i lise, %19.2’si fakülte veya yüksekokul, %2’si yüksek lisans, %0.4’ü doktora mezunu.

Fotoğraf: Ressam Reyhan Abacıoğlu

Dikili'de ilk'lere imza atan kadınlar

İzmir'in Dikili ilçesi, kadınların toplumsal ve sosyal hayatta en görünür olduğu bölgelerden. Tarihinde bir kadın belediye başkanı çıkaran Dikili'de, ticaret hayatı, eğitim, sivil toplum başta olmak üzere hemen her alanda kadınların imzasına rastlamak mümkün.

İlk belediye başkanı Seniha Tınay, ilk okul müdürü Ülker Abacıoğlu,ilk öğretmen Müşfika Tulgar, Doktor Servet Hanım, ilk avukat ve Belediye Başkan Yardımcısı Çiğdem Elibol,ilk hemşire Melahat Balaban, ilk Nüfus Müdürü Sevgi Öz, ilk matbaacı Nurşen Kırdı, ilk ebe Perihan Elibol, ilk dernek başkanı - Yardımsevenler Derneği Başkanı Macide Kaya, ilk eczacı Emine Turan, ilk yazı işleri müdürü -Kaymakamlık- Yasemin Delen, ressam Reyhan Abacıoğlu, yazar Ferda İzbudak ve sayamadığımız daha pek çok alandan Dikili'ye değer katıyor kadınlar (*)

Birçoğu Cumhuriyet'in ilk kuşağına mensup olan bu isimlerin yanı sıra günümüzde  Dikili'de fark yaratan çalışmalarıyla öne çıkan kadınları bir kez daha hatırlayarak kutluyor; aramızda olmayanları ise saygıyla anıyoruz.

İlk kadın belediye başkanı Seniha Tınay

Seniha Tınay, 1963-1979 yılları arasında Dikili'nin ilk kadın belediye başkanı oldu. 1930 Dikili doğumluydu. Tınaztepe İlkokulu’nun bitirdikten sonra orta öğrenimini İzmir Kız Lisesi’nde tamamladı. 1950 yılında işadamı Mithat Tınay ile evlendi. Seniha Tınay 1963 yılında Adalet Partisi’nden girdiği seçimde Dikili Belediye Başkanı olduğunda 33 yaşındaydı. İki dönem sonra, bu kez bağımsız aday olarak girdiği seçimde her siyasi görüşten seçmenin oyları ile üçüncü kez belediye başkanı seçildi. Üç dönem başkanlık yapan Tınay belediye başkanlığı döneminde eşitlikçi politikalarıyla halkın sevgi ve saygısını kazandı.

Cumhuriyetçi, demokrat ve çağdaş kimliği ile tanınan Tınay, kadın hakları savunuculuğu yaptı, kız çocuklarının okutulmasına özel önem verdi. Dar gelirli vatandaşlara yönelik sosyal belediyecilik uygulamaları sonucu “Halkçı Başkan” olarak anıldı. Bütün ilçenin gaz lambalarından kurtulup elektriğe kavuşmasını, içme suyunun her yere ulaşmasını, tüm köy yollarının yapımını sağladı. Belediyede etkin temizlik ekiplerini kurdu. 1999’da oğlu Semih Tınay’ı kaybetti ve anısına ilçeye, oğlunun adının verildiği bir Anadolu Lisesi ve çok amaçlı bir kültür salonu armağan etti. İzmir ve Ege Bölgesi’nin ilk kadın belediye başkanı unvanına sahip Seniha Tınay, 2019'da 89 yaşındayken hayatını kaybetti.

(Tarihçi ve gazeteci Murat Solmaz'ın Seniha Tınay'ın hayat hikayesine yer verdiği habere https://www.ajansbakircay.com/dikili-siyasi-tarihi-ve-belediye-baskanlari-2-makale,455.html linkinden ulaşılabilir)

Fotoğraf: Seniha Tınay

Dikili'nin ilk ebesi, Cumhuriyet çınarı Perihan Elibol

Kuvayı Milliye Müfreze Komutanlarından, Kurtuluş Savaşı Aydın Cephesi Müfreze Komutanı Ödemişli Komiser Hamdi Bey’in kızı, Dikili Özel İdare eski müdürlerinden merhum Emin Elibol'un eşi olan ve 1943'ten beri Dikili'de yaşayan Perihan Elibol, 1921 Denizli'de doğdu. Babası Hamdi Bey, aynı zamanda Atatürk'ün talimatıyla Muğla'da polis teşkilatını kuran isimdir. Annesi, eşinin vefatından sonra dokuma dokuyarak, dantel yaparak çocuklarının tahsil görmesini sağlar. Kızı Perihan'ın okuması için Konya Ebe Okulu'na yollar.Perihan Hanım, ebe okulundan mezun olunca ilk tayini 1943'te Dikili'nin Bademli köyüne çıkar. O yıllarda İzmir'den Dikili'ye karayolu olmadığı için ancak gemi ile gelinebilmektedir.

Fotoğraf: Perihan Elibol

Perihan Hanım zorlu bir yolculuktan sonra geldiği Dikili Bademli köyünde çalışmaya başlar. 1947'de Dikilili zabıt katibi Emin Elibol ile evlenirler. Kısa zamanda Bademli onu, o da Bademli'yi çok sever. Bademli'de doğumunu yaptırdığı bebeklerin doğum kayıt belgelerini titizlikle tutmasıyla tanınır. Bölgedeki tek ebe olduğu için Denizköy, Katıralan, Merdivenli gibi çevre köylerdeki doğumlara da yaz kış, yağmur çamur demeden gider.O yıllarda bölgenin köylerinde elektrik yoktur. Doğum gibi hayati bir operasyonu, son derece zor şartlarda gaz lambası ışığıyla yaptırır. Nice yokluğa rağmen, doğumlarında bulunduğu tüm bebekler sağlıkla dünyaya gelirler. 1955'te ise Bademli'de yıkıcı bir sel felaketi olur. Perihan Hanım ve ailesi Dikili'ye taşınır. Görev yeri , yeni açılan Dikili Sağlık Ocağı'dır artık. Kuzey Ege bölgesinde "Ebe Perihan Ana" olarak tanınan Elibol'un dünyaya getirdiği kız çocukları büyür, hatta onların çocuklarının doğumunda da yanlarında Perihan Ebe vardır.1974 yılına dek aralıksız çalışan Elibol,hayatını Cumhuriyete ve yardımseverliğe adar. Dikili'nin Ebe Perihan Ana'sı 2016 yılında, bir 8 Mart günü aramızdan ayrılır.

İlk okul müdürü Ülker Abacıoğlu

Ayvalık, Bergama ve Dikili cephesinden Kuvayı Milliye kahramanı, Dikili'nin ilk başöğretmeni, İstiklal Madalyası sahibi Halil İbrahim Zeyrek'in kızı olan Ülker Abacıoğlu, Dikili'nin ilk kadın okul müdürüydü. Atatürkçü ve Cumhuriyetçi kişiliğiyle tanınan Abacıoğlu, İzmir Ekonomi Üniversitesi Dekanı Hakan Abacıoğlu ve Türkiye'nin tanınmış ressamlarından Reyhan Abacıoğlu'nun annesiydi.Ülker Abacıoğlu'nu 2020'de kaybettik.

Fotoğraf: Ülker Abacıoğlu

Dikili'nin ilk kadın emniyet müdürü Gülsüm Gültepe Uğur

Emniyet Teşkilatı'nda genellikle üst düzey yönetici olmanın kadınlar için zor olduğu bilinir ancak Gülsüm Gültepe Uğur istisna isimlerden biri oldu. 1994 yılında girdiği Polis Akademisinden 1998 yılında Komiser Yardımcısı olarak mezun olan Uğur, ilk görev yeri olan Mersin Emniyet Müdürlüğü kadrosunda değişik birimlerde  görev yaptı. Ardından Ağrı Emniyet Müdürlüğünde şark görevini tamamladı. Zonguldak Emniyet Müdürü ve Kozlu İlçe Emniyet Müdürü olarak görev yaptı. Gülsüm Uğur halen Bergama İlçe Emniyet Müdürlüğü görevini üstleniyor.

İlk kadın muhtar Neslihan Kutlu Maraş

1974 yılında Bademli köyünde doğdu.İlk ve orta öğrenimini Bademli'de tamamladı.Dikili Lisesi'nden mezun oldu.  Ardından Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim  Fakültesi İktisat  bölümüne devam etti. 2014 yerel seçimlerinde Bademli Mahallesi Muhtarlığı'na seçilen Maraş, o günden bu yana Bademli'nin tanıtımı ve gelişimi adına düzenlenen etkinlikler ve festivallerin organizasyonlarında aktif yer alıyor.

Fotoğraf: Neslihan Kutlu Maraş

Dikili'nin ilk kadın avukatlarından, ilk Belediye Başkan Yardımcısı Çiğdem Elibol

Kuvayı Milliye Müfreze Komutanlarından, Kurtuluş Savaşı Aydın Cephesi Müfreze Komutanı Ödemişli Komiser Hamdi Bey’in torunu olan Çiğdem Elibol ise Perihan ve Emin Elibol'un ilk çocuğu olarak 1948'de Dikili Bademli'de doğdu. İlk ve ortaokulu Dikili’de, liseyi İzmir Kız Lisesi’nde okudu. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden mezun olduktan sonra bir süre Dikili’de serbest avukatlık yaptı, daha sonra hazine avukatlığına geçti. 2001 yılında bu görevinden emekli olup Dikili’ye yerleşti. 2005-2014 yılları arasında  Atatürkçü Düşünce Derneği Dikili Şube yönetiminde görev aldı. Üç dönem başkanlık yaptı ve bir dönem de ADD Genel Merkezi'nde çalıştı. 2014 yerel seçimlerinde CHP’den Dikili Belediyesi Meclis Üyeliğine seçildi.Bu görevdeyken 2015'te Belediye Başkan Yardımcılığı'na atandı ve 2019'a dek bu görevi sürdürdü.

Fotoğraf: Çiğdem Elibol

(*) Verdikleri bilgiler ve değerli katkıları için Murat Solmaz ve Ayşe Özgül'e çok teşekkür ediyoruz.