Ali Şir Nevai ve Muhakemetü’l Lugateyn’in önemi

Kültür ve Bilim Dili Türkçenin Yazılı Temelleri V

 “Türkçenin kavram dünyası,

en küçük ayrıntıları bile belirten sözcükler içerirse de

bunun bilinmesi için bilgili kimseler tarafından

açıklanması gerekir."

Ali Şir Nevai, 1499, Herat

1. Giriş ve Amaç

Dünyanın tüm dillerinin “Uygarlık Tarihi”; kültür, yazın, sanat, tıp ve bilim dili olarak, elde edilen başarılarla, üretilen değerli yazıtlar, yazmalar, yapıtlar ile anılır, ilgi ve saygı görürler.

Bu nedenle tüm dillerde üretilen yazılı belgeler, dünden bugüne, toplumun ulaştığı uygarlık ve kültür düzeyinin bir göstergesidir.

“Türkçenin Uygarlık Tarihi” açısından, Türkçe konuşan halkların, çok geniş bir coğrafyaya dağılmış olarak yaşaması, göçlerle yer değiştirmeleri, yolları üzerinde, yeni çevre, dil, kültür ve inançlarla etkileşimi nedeniyle, tarihe ışık tutan, birçok Türkçe yazılmış değerli belge olduğu görülmektedir.

Bu değerlerden birisi de Ali Şir Nevai’nin (9 Şubat 1441-3 Ocak 1501) (Fotoğraf 1) 1499 yılında Herat’da yazmış olduğu, güncel olarak “İki Dilin Karşılaştırılması” anlamına gelen Muhakemetü’l Lugateyn (Fotoğraf 2) olup, Türkçe Lehçelerini (Diyalektleri) de içeren bir çeşit “Türkçe-Farsça Sözlük” olduğu söylenebilir.

Fotoğraf 1. Ali Şir Nevai (9 Şubat 1441-3 Ocak 1501) https://www.hurriyet.com.tr/egitim/ali-sir-nevai-kimdir-kisaca-hayati-edebi-kisiligi-siirleri-eserleri-ve-ozellikleri-41879560

Muhakemtü’l Lugateyn, Divanu Lugati’t Türk (Kaşgarlı Mahmud, 1072-1074, Bağdat) (Fotoğraf 3) ile birlikte “Türkçenin Ortak Kitabı” olarak tanımlanabilir.

Kutadgu Bilig (Balasagunlu Yusuf Has Hacib, 1069, Kaşgar) (Fotoğraf 4), Cerahiyyetü’l Haniyye  (Şerefeddin Sabuncuoğlu, 1465, Amasya)  (Fotoğraf 5)  ve benzer yazmalar da aynı değerdedir.

Türkçenin Uygarlık Tarihi içinde önemli yeri olan, Orhon Yazıtları (720-725, 732, 735), Uygur Yazmaları (8.yy) sonrasında, Muhakemtü’l Lugateyn; Kutadgu Bilig’den (Yusuf Has Hacib) (1069) 430 yıl, Divanu Lugati’t Türk’den (1074) 425 yıl, Cerrahiyyetü’l Haniyye’den (1465) 34 yıl sonra yazılmıştır.

Ağca F. Eski Uygurca Metinlerin Tarihlendirilişi İle İlgili Tespitler. AÜDTCF Türkol. Derg. 2014;21(1):1-14.

Tanım: Tüm diller gibi, Türkçe yazılmış ilk yazılı ürünlerden günümüze üretilmiş, insanlığa ve uygarlığa değer katan, evrensel nitelikteki, yazmaları, yazılı kaynakları, belgeleri, yapıtları incelemek, tanımak, tanıtmak amacı ile bilimsel yöntemlerle yapılmış çalışmalar “Türkçenin Uygarlık Tarihi” olarak tanımlanabilir.

Amacımız, Türkçenin yazılı temellerinden Muhakemetü’l Lugateyn’ni ve yazarı Dil Bilimci, Ozan, Devlet üst düzey yöneticisi Ali Şir Nevai’nin yaşamını, düşün evrenini, yapıtlarını inceleyerek, “Türkçenin Uygarlık Tarihi” açısından değeri ve güncel önemini araştırmak, yeni kuşaklara tanıtmaktır.

       

Fotoğraf 2. Muhakemetü’l Lugateyn’i, 1499’da, Herat’da, Ali Şir Nevai yazmıştır. “İki Dilin Karşılaştırması” anlamına gelir, Türkçenin Farsça’dan geri olmadığını açıklamak için yazmıştır.

Fotoğraf 3. Kutadgu Bilig’i 1069-1070’de, Yusuf Has Hacib (1017/1019 Balasagun–1077 Kaşgar) Balasagun ve Kaşgar’da yazmıştır. Kutadgu Bilig’in güncel Türkçe çevirisi Prof.Dr. Reşit Rahmeti Arat yapmıştır (TDK 1947,1959).

        

Fotoğraf 4. Divanu Lugati’t Türk’ü 1072-1074’de, Kaşgarlı Mahmud Bağdat’da, yazmıştır. Türkçe-Arapça Ansiklopedik Sözlüktür (Ç: Ercilasun AB, Akkoyunlu Z. Divanu Lugatit-Türk. Türk Dil Kurumu, Ankara 2020).

Fotoğraf 5. Cerrahiyyetü'l Haniyye (Şerefeddin Sabuncuoğlu, 1465, Amasya). Uzel I. TTK, Ankara, 2005.

2. Ali Şir Nevai (1441-3 Ocak 1501) Kimdir ?
   1. Ali Şir Nevai Yaşamı

Ali Şir Nevai, Timurlu Devletinin Horasan Eyaleti kültür merkezi olan Herat'ta doğmuştur (1441).

Ali Şir Nevai, Timurlu ve Babürlü Devletlerinin üst yönetiminde çalışmış olan ve Uygur kökenli Siyabettin Kiçkine Bahşı (Kiçkine Bahadır)’nın oğludur.

Annesi (Emîr Ebû Saîd Çiçek’in torunu) ise Timurlu Sarayında Timur’un torunlarına bakıcılık yapmıştır. Sarayda birlikte büyüyen Ali Şir Nevai ile Hüseyin Baykara, Sütkardeşi ve yaşam boyu dost olmuştur.

Eğitimi

Ali Şir Nevai’nin çocukluğu Hüseyin Baykara (Herat: Haziran 1438-14 Mayıs 1506) ile birlikte geçmiş ve birlikte eğitim görmüşlerdir.

Çocukluğundan başlayarak, Irak (1447), Horasan (Merv, 1452), Meşhed (İmam Rızâ Medresesi 1456), Herat (1464), Semerkand‘a (Celaleddin Fazlullah Medresesi 1467-1469) gitmiş, çok iyi eğitim görmüştür.

Ali Şir Nevai, Çağatay Türkçesi ve Türkçe diyalektleri (lehçeler) ile Arapça, Farsça, Urduca bilmektedir.

Semerkand Medresesi’nde Müderris olmuştur.

Devlethane görevi ve İpek yolu

Ali Şir Nevai’nin çocukluk arkadaşı Hüseyin Baykara, Herat Timurlu Devleti Sultanı (Büyük Horasan) (Fotoğraf 6) olunca (1469-1506), Ali Şir Nevai’nin Semerkand’dan Herat’a (1470) gelmesini sağlamıştır.

İpek Yolunun bölgeye getirdiği refah ve varlık ile okullardaki eğitim düzeyinin yüksekliği de önemlidir.

Çünkü Cengiz Han’dan buyana İpek yolu; Çin, Hindistan ile Venedik ve Cenevizli tüccarlar (Karadeniz'de kolonileri) arasındaki ticaret yolları Herat'tan geçmektedir. Deniz yolu ticareti henüz başlamamıştır.

Ali Şir Nevai, Devlethane’de görev yapmış, önce Mühürdar, sonra Vezir olmuştur (1471). Hüseyin Baykara olmadığında, yerine Ali Şir Nevai’yi bırakmıştır.

Ali Şir Nevai, vefatına dek (3 Ocak 1501), 30 yıl devlet işlerinde Hüseyin Baykara ile çalışmış, toplumun refahı, eğitimi, kültürü, Türkçenin yaşaması ve gelişimi için birçok önemli işler yapmıştır.

Varlıklı ve soylu bir ailenin üyesi olan Ali Şir Nevai, Devlet işlerindeki görevinden dolayı ücret almamıştır.

Maddi varlığını, toplumun eğitimi, Türkçenin yaşaması ve halkın bayındırlık işleri için harcamıştır.

Devletin ödeme yapamadığı yerlerde, kendisi destek olmuş ve bunu karşılamıştır.

Bayındırlık işleri

Ali Şir Nevai, uzun görev döneminde, Herat’ta ve Horasan bölgesinin diğer merkezlerinde pek çok bayındırlık işleri (han, kervansaray, hamam, şifahane, medrese, cami, kütüphane, yol, köprü, suyolları, çeşme, aşevleri vb) yaptırmıştır.

Bu dönemde, toplumun önde gelen varlıklı ve aydınları da halk için eğitim, kültür ve yardım kurumlarının yapılmasına büyük katkı sağlamışlardır

Türkçeye verilen önem

Ali Şir Nevai, Türkçe yazdığı yapıtlarında “Nevai”, Farsçada da ”Fani”  takma adlarını kullanmıştır.

Bugüne dek, 30 (29) adet yapıtı saptanmıştır.

Önce Farsça yazarken, sonradan geniş halk kesimlerinin Türkçe konuştuğunu, buna karşın toplumun üst kesimlerinin Farsça yazıp söyleştiğini ve Türkçe’nin Farsça karşısında güç yitirdiğini görerek, Türkçe yazmaya başlamıştır.

Bu nedenle, Ali Şir Nevai, yazarların, ozanların, sanatçıların Türkçe yazması için liderlik yapmıştır.

Örneğin, Herat “Horasan” Timurlu Devleti’nin Resmi Dili, Hüseyin Baykara ve Ali Şir Nevai ile Çağatay Türkçesi olmuştur (Fotoğraf 7).

Herat ve İstanbul, Türkçenin Başkentleri, 3675 km

Horasanda da Hüseyin Baykara ve Ali Şir Nevai ikilisinin yönetimi döneminde, İstanbul’da da Fatih Sultan Mehmet (1444-1446; 1451-1481) ile başlayan yeni bir dönem bulunmaktadır.

Ali Şir Nevai’nin yazdığı yapıtların ve dizelerin etkisi ve ünü Delhi’den İstanbul’a dek ulaşmıştır.

Aralarında 3675 km uzaklık bulunan Herat ve İstanbul kentleri 15. yüzyılda; eğitim, bilim, kültür, düşün alanında büyük gelişme göstermiş, önemli “entelektüel” ve eğlence merkezleri olmuştur.

Örneğin, Anadolu’da Amasyalı Şerefeddin Sabuncuoğlu’nun eski Anadolu Türkçesi ile Cerrahiyyetül Haniyye’yi yazmasından 34 yıl sonra, Ali Şir Nevai de Herat’da Çağatay Türkçesi ile Muhakematü’l Lugaten’i yazdığı görülmektedir.

Ali Şir Nevai’nin Vefat; 3 Ocak 1501, Herat

Ali Şir Nevai, 3 Ocak 1501 günü Herat’da vefat etmiştir.

Kendi yaptırdığı Türbesi (Fotoğraf 8), Herat’da, Kudsiyye Camisi yakınında bulunmaktadır.

Günümüzde, basındaki kimi beklenmedik haberlere karşı da önlem alınması, girişim yapılması gereklidir:       “Taliban, Muhakemetü'l-Lugateyn'in yazarı Ali Şir Nevai'nin türbesini yıkmaya başladı.16 Şubat 2023”.

https://www.tamgaturk.com/taliban-ali-sir-nevai-nin-turbesini-yikiyor-iddiasi/58693/

Afganistan’ın kuzeyindeki, Mezar-ı Şerif kentinde de, 1995 yılında yapılmış olan Ali Şir Nevai Anıt Heykeli’nin (Fotoğraf 9), 17 Şubat 2023’de, “cehalet” tarafından yıkılmış olduğu bildirilmiştir. Bu Anıt Heykel’in üzerindeki yazılar; Farsça, Özbek Türkçesi ve İngilizce dillerindedir.

1. 2. Eğitim ve Kültür İşleri

Çok çalışkan, “Yazın” alanının birçok dalında ve “Devlet işleri” konusunda yetkin olan Ali Şir Nevai, devlet yönetiminde, toplumun eğitim ve kültürünün yükselmesi, Türkçenin yaşaması, gelişmesi için çalışmıştır.

Türkçe Fermanı, Hüseyin Baykara

Sultan Hüseyin Baykara, Ali Şir Nevai ile Türkçenin devlet ve yazın dili olması için çalışmış, resmi dil olması için Ferman çıkarmıştır.

Anadolu’da, Karamanoğlu Mehmet Bey’in Türkçe Fermanı ( Karaman, 13 Mayıs 1277) yayınlamasından 222 yıl sonra, Hüseyin Baykara da Horasan’da, Ali Şir Nevai’nin de etkisi ile Türkçe Fermanı (Herat,1499) yayınlamıştır.

Herat; Eğitim, Bilim, Kültür Merkezi “Altın dönemi” “Rönesans” 

Hüseyin Baykara ve Ali Şir Nevai döneminde, Horasan (Herat) Timurlu Devleti (1469-1507)’nin resmi dili “Çağatay Türkçesi” olmuştur.

Bu dönemde, Baykara Meclisleri kurulmuş, sanata, bilime, kültüre ve aydınlara önem verilmiş, Herat “altın dönemini” “Rönesans” yaşamıştır.

Hüseyin Baykara ve Ali Şir Nevai’nin görev yaptığı Devlethane ve Başkent Herat eğitim, bilim, kültür, sanat ve uygarlık merkezi olmuş, bilge kişiler yetişmiş, görkemli “yazmalar” (yapıtlar) ortaya çıkmıştır. Herat’da, Müzik, Şifaiye (Tıp), Tezhip “Altın ve boya ile bezeme sanatı” Okulu açılmıştır.

Ali Şir Nevai, 30 yıl, Çağatay Türkçesinin eğitim, yazın, kültür dili olması, güçlenmesi, değerli yapıtlar ortaya konması ve “Farsça” ile yarışması için çalışmıştır.

Bu doğrultuda, çok değerli yazılı yapıtlar ortaya koymuştur. Bunların içinde en önemlisi; “İki Dilin Karşılaştırılması” anlamına gelen Muhakemetü’l Lugateyn’dir.

Fotoğraf 6. Hüseyin Baykara’nın Sultan olduğu (1469-1506), “Herat Timur Devleti” (Büyük Horasan).

Fotoğraf 7. Ali Şir Nevai (Herat: 9 Şubat 1441-3 Ocak 1501) ve Hüseyin Baykara (Herat: Haziran 1438-14 Mayıs 506). Türkçe konusunda çok önemli çalışmalar yapmışlardır. Devletin Resmi Dili Çağatay Türkçesi olmuştur.

https://www.tarihistan.org/ali-sir-nevai-nin-muhakemetu-l-lugateyn-yazisinin-tarihi/29974

Fotoğraf 8. Ali Şir Nevai, 3 Ocak 1501’de vefat edince, Herat’ta Kudsiyye Camisi ve Gevher Şad Türbesi yanında yaptırdığı Türbeye gömülmüştür.

https://www.karar.com/kultur-sanat-haberleri/taliban-ali-sir-nevainin-turbe-ve-heykelini-yok-etti-1728957

Fotoğraf 9. Ali Şir Nevai’nin Afganistan Mezar-ı Şerif kentinde bulunan Anıt Heykeli. Bu Anıt önünde bulunan Ali Şir Nevai Heykelini 17 Şubat 2023’de, “cehalet” yıkmıştır. Yazılar; Fars, Özbek Türkçesi ve İngilizce dilindedir.

https://www.tarihistan.org/taliban-in-buyuk-turk-sairi-ali-sir-nevai-nin-turbesini-yiktigi-iddia-ediliyor/26633

https://www.karar.com/kultur-sanat-haberleri/taliban-ali-sir-nevainin-turbe-ve-heykelini-yok-etti-1728957

3. Muhakemetü’l Lugateyn’in Yazım Düzeni

1. Giriş: Türkçe yazmanın olumlu ve üstün özelliklerinin belirtilmesi

• Türkçe sözcüklerin; Birden çok anlam taşıması,
• Ekler ile yeni sözcükler türetilmesi,
• Türkçe 100 fiilin Farsçada bulunmaması, vb.
• Sanata ve güzel sözler, deyişler, deyimler, atasözleri, dizeler söylemeye yatkın olması.
• “Gerçekten bir insan iyi ve derin düşünse Türkçe bunca sözcük dururken, Türkçe şiir söylemenin, hüner göstermenin daha yerinde ve kolay olacağını anlar.”

2. Sorunun ortaya konulması: Türkçenin etkisinin artması için görüşler

•  Türkçenin kullanımı, işlenmesi, söylenmesi, gençler arasında daha çok ilgi görmesi ve Farsça, Arapça içinde erimesine karşı çalışılması,
• Bu konudaki düşüncelerini ve Türkçe yazdığı yapıtların anlatıldığı bölümdür.

3. Çözüm ve öneri: Türkçenin değerini geç anlaması

- Ali Şir Nevai, 40 yaşından sonra Türkçe yazmanın değerini daha iyi anlaması,

- Farsça yazma yeteneği bulunmasına karşın,

• Bu konuya önem vermeye başlaması ile ilgili açıklamaları.

4. Sultan Hüseyin Baykara’nın önemi

• Türkçe yazılmış yapıtların diğerleri ile yarışması (Fars ve Arap),
• Sultan Hüseyin Baykara’nın bu konudaki önemi, desteği ve katkıları (Türkçe Fermanı).

5. Muhakemetü’l Lugateyn’i yazma gerekçesi

- Farsça ve Türkçe yazmasının gerekçesini açıklaması.

• Türkçe diyalektleri arasındaki özelliklerin bilinmesinin önemi.

4. Muhakemetü'l - Lugateyn İçeriği ve Değeri

Ali Şir Nevai tarafından, Çağatay Türkçesi ile 1499 yılında, Herat’da yazılmış olan Muhakemetü'l- Lugateyn aşağıdaki nedenlerle Türkçenin Uygarlık Tarihi içinde çok değerli ve bilimsel bir yer almıştır:

• Türkçenin korunması, işlenmesi, yüceltilmesi, Türkçe yazmanın özendirilmesi ve gelecek kuşaklara aktarılması amacı taşımaktadır.
• Ali Şir Nevai, “tarafsız bir gözle” ve bilimsel bir yaklaşım ile Farsça ile Türkçeyi karşılaştırmış, Türkçe’nin üstün ve değerli yönlerini örneklerle açıklamıştır.
• Türkçe içinde bulunan birçok sözcüğün Farsçada bulunmadığını ve Türkçenin Farsçadan geri olmadığını belirtmiştir.
• Çağatay Türkçesi ile yazılan belgelere önem vermiş, Türkçe’nin özelliklerini örneklerle açıklamaya çalışmıştır.
• “Eklemli bir dil olan” Türkçede, eklerle yeni sözcükler türetilmesini çeşitli örneklerle göstermiştir.
• Dönemin, Türkçe konuşan topluluklarının kültür ve dil özellikleri ile ilgili bilgileri yazılı kayda geçirmiş olması bilimsel bir yöntemdir.
• Dönemin, yazar ve ozanlarının, Farsça için duydukları özentiye karşın, Ali Şir Nevai Türkçe dil bilincinin gelişmesine çalışmıştır.
• Ali Şir Nevai, devlet işlerinde yaşadığı aşırı iş yoğunluğuna ve çeşitli güçlüklere karşın, yazın, söyleşi, kültür ve Türkçe çalışmalarını aralıksız sürdürmüş, “Muhakemetü'l-Lugateyn” bu koşullar altında yazılmıştır.
• Muhakemetü'l-Lugateyn, Türkçenin sözcük ve tanım gücünü, örneklerle gösteren, bilimsel bir yaklaşım ile yazılmış bir dil incelemesidir.
• Bu nedenle, Muhakemetü'l-Lugateyn, kültür, yazın, sanat, bilim dili Türkçenin (Çağatay Türkçesi) yazılı belgelerinin öncüsüdür.
• Yaptığı araştırma ve incelemelerle, Türkçenin güçlü ve incelikli yönlerini, kavramları açıklamış ve “kayıt altına” almıştır.
• Muḥakemetü’l-Lugateyn’de; Farsça karşılığı olmayan, 100 Türkçe fiili (eylem) açıklamalı örnekleriyle vermiştir.
•  Muḥakemetü’l-Lugateyn’de; Türkçenin Farsça ile sözcük dağarcığı, dil bilgisi, ses uyumu, sanat ve yazın açılarından karşılaştırmalı bir incelemesi yapılmıştır. 
• Anadolu /Osmanlı Türkçesi ile Çağatay Türkçesi de karşılaştırılmıştır.
• Türkçenin coğrafya, kültür, inanç ve çevre kültürlerden etkileşim boyutları ile değişimini incelemiştir.
• Türkçenin “sanat dili” ve “yazın” dili olması için yapmış olduğu akılcı çalışmalar ile Türkçeye değer katmıştır.
• Ali Şir Nevai’nin günümüze ulaşmış en önemli yapıtı ola Muhakematü’l Lugateyn, günümüz yazısı ile yaklaşık 50 sayfadır ve vefatından bir yıl önce yazmıştır.

Şimşek F. Muhakemetü’l-Lugateyn’de Geçen 100 Fiil Üzerine. Int J Language Acad 2020;8(1):425-444.

5. Muhakemetü’l-Lugateyn Baskıları

Muhakemetü’l-Lugateyn, “Türkçenin Uygarlık Tarihi” ile ilgili araştırmaları açısından değerli bilgiler içermesi nedeniyle, bu konuda, son 200 yılda, çok sayıda yerli ve yabancı yayınlar yapılmıştır:

1. 1. Quatremère, Chrestomathie en Turk oriental, 1841

İlk yayını,  Etienne-Marc Quatremère  (1782-1857) yapmıştır.

Muhakemetü’l-Lugateyn’in Fransızca çevirisi, Ali-Şir Nevai'nin yaşamı, anı, gramer, filolojik, vb..

Etienne-Marc Quatremère. Doğu Türkçesi’ndeki Metinler, 1841 (14 Mart 2008) Firmin-Didot, Paris, 1841;114.

1. 2. Quatremère, Chrestomathie en Turk oriental, 1845

Etienne-Marc Quatremère. Chrestomathie en Turk orienta (Muhakemetü’l-Lugateyn, Ali Şir Nevai). Paris Milli Kütüph. Örneği; Metin ve Fransızca Çeviri, Paris 1845.

1. 3. Armin Vambéry Budapeşte, 1862

Armin Vambéry, Budapeşte Macar Bilimler Akademisi Doğu Koleksiyonu’ndaki (Magyar Tudományos Akadémia Könyvtára Keleti Gyűjtemény) Yazmayı Macarcaya çevirmiş ve yayımlamıştır.

Vambéry Armin. Muhakemet-ül-Lugetejn. Ali-Sír Nevai. Csagataj-Törökjéből, Nyelvtudomány Közlemények I, 1862; 112-130.

1. 4. Nilüfer Dergisi, 1889

Türkiyede, Muhakemetü’l-Lugateyn’in ilk tanıtımı (Özet); Nilüfer Dergisi’nde yapılmıştır.

Ali Şir Nevai: Muhakemetü’l-Lugateyn (Özet), Nilüfer Dergisi M. Şakir Feraizcizade Bası, Bursa, 1889;37-40:-

1. 5. Veled Çelebi İzbudak, 1997

Veled Çelebi İzbudak, Muhâkemetü’l-Lugateyn’i Osmanlı Türkçesi ile çıkarmıştır, İkdam Basımevi.

François Alphonse Belin‘in (Ç:Necip Asım) Ali Şir Nevai Biyografisini de içermektedir (Fotoğraf 10).

Ali Şir Nevayi: Muhâkemetü’l-Lugateyn (Ç: Veled Çelebi) (Osmanlı). Ahmed Cevdet K, İkdam, İstanbul 1897;104.

Belin, François-A. Notice biographique et littéraire sur Ali-Chir-Névâii. J As̠iatique XVII (1861):175-256, 281-357.

1. 6. İshak Refet Işıtman, 1941

İshak Refet Işıtman, Muhâkemetü’l-Lugateyn, Türkiye Türkçesi (Fotoğraf 11).

Ali Şir Nevai (Ç: Işıtman İshak Refet). Muhakemet-ül-Lugateyn. TDK, Ankara, 1941;304. (Necip Âsım’ın, François-Alphonse Belin: Ali Şîr Nevayi, yaşamı makalesi, çevirisi) (Ali Şir Nevai’nin 500. Vefat yıl anısına).

1. 7. Agâh Sırrı Levend, 1968

Agâh Sırrı Levend, Ali Şir Nevai, 4. Cildi, Muhakematü’l Lugateyn (Fotoğraf 12).

Levend AS. Ali Şir Nevai, Cilt: 4, Türk Dil Kurumu Yayını, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1968; 311.

1. 8. F. Sema Barutçu Özönder, 1996

F. Sema Barutçu Özönder, Muhâkemetü’l-Lugateyn’i (Fotoğraf 13).

Ali Şir Nevai. FS Barutçu Özönder. Muhâkemetü’l-Lugateyn Türk Dil Kurumu, Ankara, 1996.

1. 9. Saadet Örmeci, 2021

Saadet Örmeci, Ali Şir Nevai, doğumunun 580. Yılı “Ali Şîr Nevâî, Muhâkemetü’l-Lugateyn.

1. 10. Saidbek Boltabayev, 2025

Saidbek Boltabayev, “Muhâkemetü’l-Lugateyn’in Ankara Nüshası” makalesi.

Boltabayev S. Muhâkemetü’l-Lugateyn’in Ankara Nüshası. Journal of Turkology 2024;34/2): 820-837.

1. 11. Prof. Dr. Mücahit Kaçar, 2025

2025’de, Prof. Dr. Mücahit Kaçar, François Alphonse Belin’in yazmış olduğu Ali Şir Nevai Biyografisini’nin Necib Asım’ın Türkçeye çevirisini yayımlamıştır.

    

Fotoğraf 10. Ali Şir Nevai (Ç: Veled Çelebi İzbudak). Muhakemetü’l-Lugateyn (Çağatay Türkçesinden Osmanlı Türkçesine). Ahmed Cevdet Kitabevi, İkdam Matbaası, İstanbul 1897;104.

https://sahaf-turkuaz.com/Eser/162/15563/Muhakemet-ul-Lugateyn

Fotoğraf 11. Ali Şir Nevai (Ç: Işıtman İshak Refet). Muhakemetü’l-Lugateyn. Türk Dil Kurumu, Ankara, 1941;304.

Fotoğraf 12. Levend AS. Ali Şir Nevai, Cilt: 1-4. Türk Dil Kurumu, TTK Basımevi, Ankara, 1965-1968; 1466.

Fotoğraf 13. Ali Şir Nevai (Ç: FS Barutçu Özönder). Muhakemetü’l-Lugateyn. Türk Dil Kurumu, Ankara 1996;244.

6. Muhakemetü’l-Lugateyn’in Çevirileri

• Fransızca, Macarca, Rusça, Farsça, İngilizce,
• Azerbaycan, Osmanlı, Özbek, Türkmen,
• Uygur ve Türkiye Türkçesi.