Luksor'da iki gün

Luksor Tapınağı

Luksor’a ulaşıyoruz. Nil’deki yüzer otelimize gitmeden önce ayağımızın tozuyla Luksor tapınağına yöneliyoruz.

"Yavaş yavaş, Hasan Şaş"

"Yavaş yavaş Mansur Yavaş" sözleriyle karşılanıyoruz.

Yalnız Luksor’da değil Mısır’daki tüm ören yerlerinin önünde gezgin satıcı duvarını aşmanız gerekiyor.

Türk olduğumuzu anlayan satıcılar öğrendikleri Türkçe tümceleri sıralayarak ilgimizi çekme çabası içindeler.

Onlara soru sormak ve hatta göz teması kurmak bile yapışkanlık için gerekçe arayan satıcıların arayıp da bulamadığı fırsat.

Neyse ki, içeri girdikten sonra onlardan hiç olmazsa dışarı çıkana dek kurtulmuş oluyorsunuz.

Luksor eski Mısır kalıtlarının ikonik yerlerinden birisi.

Luksor tapınağı girişi

Tapınağın Eski Mısır dönemindeki adı “güney haremi” anlamına gelen “ipet-resyt”.

Eski Mısır’da Nil’in doğusu yaşam alanı olurken, batısı ölümden sonraki yaşamın başladığı yaka olarak görülmüş. Güneşin doğuşu yaşamı, batısı ölümü simgelemiş. Eski Mısır’ın yaşam kaynağı olan Nil iki dünya arasındaki çizgi olarak da işlev görmüş.

Ölmüşlerin yaşam alanı da denebilir. Bizim ölüm olarak nitelediğimiz dönem eski Mısırlı için yeni bir yaşam anlamına gelmiş.

Luksor tapınağı yapımı 2000 yıl süren Karnak’ın tersine bütünlük içinde bir görünüm sunuyor. III. Amenhotep ve II. Ramses’in yaptıklarına tek ekleme Büyük İskender’in yaptırdığı tanrı Amun’un kutsal teknesi olmuş.

Amun’un kutsal teknesi

Luksor tapınağı Amun, Mut ve Khonsu’dan oluşan Thebes üçlüsüne adanmış.

Amun, XI. Hanedan döneminde öne çıkan antik Mısır tanrısı. Mut eşi tanrıça ve Khonsu da ay tanrısı oğullarıdır. Amun ve Mut’un kralı koruduklarına inanılmış.

Girişteki bir çift dev heykele eklenen dikilitaş II. Ramses’in  ardıllarınca, Kadeş’te Hititlere karşı kazanılan utkunun anısına yerleştirilmiş. Gerçekte 2 adet olan dikilitaşlardan birisi bugün oldukça uzakta ve Paris’teki Concorde meydanını süslemektedir.

Tapınağın girişindeki armalar II. Ramses’in Hititlere karşı yaptığı ve (sözde) zaferle ayrıldığı Kadeş savaşını simgeliyor.

Haccac Camisi

Tapınakta ilerleyince XIII. Yüzyıl yapıtı Ebu el Haccac camisini görüyoruz. İmam ezana başlamadan önce alışık olmadığımız uzunca süre ses denemesi yapıyor.

Dev oturan Ramses heykeli oldukça görkemli görünüyor.

Tapınak duvarlarında her yıl firavunun tanrısallığının yenilendiği Opet festivali betimlenmiş. Opet festivali, Yeni Krallık ve sonrasında Nil’in taştığı dönemde daha önce adlarını andığımız tanrılar üçlüsünü yüceltmeyi amaçlayan bir kutlamaydı. Elbette, tanrılarla halk arasındaki köprü olarak da görülen firavun da festivalle onurlandırılmaktaydı.

Krallar Vadisi

Luksor’daki ikinci günümüzde ilk olarak Krallar Vadisi’nin yolunu tutuyoruz. Verimli Nil havzası boyunca ilerlerken gezginlere kuşbakışı görüş olanağı sunan balonlara rastlıyoruz.

Fotoğraf çekimi için durakladığımız yerde dev Memnon heykelleriyle karşılaşıyoruz. III. Amenhoteb’in Yeni Krallık döneminde harabeye dönen gömüt tapınağından geriye kalanlarla karşı karşıyayız.

Dev heykellerin Memnon adıyla anılmasına gelince.

Strabon’un yaşadığı dönemde bu heykeller Şafak’ın oğlu olduğu söylenen ve Yunanlara karşı Truvalılara yardıma giden Etiyopya’nın mitolojik kralı Memnon ile özdeşleştirilmiştir.

Dev heykeller MÖ 27’ye tarihlenen bir depremde yıkıma uğramış.

Krallar Vadisi

Yeni Krallık döneminin firavunlarının anıt gömütlerinin bulunduğu yerdir Krallar Vadisi. Yeni Krallık’la birlikte firavunlar piramitlere değil buradaki kaya mezarlarına gömülmüşlerdir.

Krallar Vadisi’ndeki Yuya ve Tuya gömütlerinden de söz etmekte yarar var. Kral ve kraliçe olmamalarına karşın burada gömülmüş olmaları ayrıcalıklarının kanıtıdır. III. Amenhotep’in eşi kraliçe Tiye’nin annesi ve babasıdır Tuya ve Yuya.

Yuya, kraliçenin babası olmasının yanı sıra kralın savaş arabalarından sorumludur. Bu önemli görevine gönderme olarak Kralın Babası olarak da anılmıştır.

Tuya ise “Haremin Baş Kadını” unvanıyla onurlandırılmıştır.

Zaman kısıtı nedeniyle üç anıt gömüte girebileceğiz.

Kimi anıt gömütlere merdiven çıkıp, gömüt odası için yeniden merdiven inmek gerekirken kimilerinde tersini yapmak gerekiyor.

Dokuz yaşında tahta çıkıp 19’unda yaşamını yitiren Tutankamun’un gömütü en ünlüsü. Nedeni başarılarından çok soyulmamış, yağmalanmamış olması. Giriş kuyruğu uzun, beklemeyi ve zaman yitirmeyi göze alamıyoruz.

Burası saklı vadi olarak da biliniyor. Toplam 63 gömüt bulunmakla birlikte yalnızca 11’i ziyarete açık.

Bölgenin kazılarını yapan arkeolog Howard Carter’ın kullandığı tepe konuşlu yapıyı selâmlayarak ilerliyoruz.

Howard Carter evi

III. Ramses’le başlıyoruz.

Arpçılar gömütü olarak da biliniyor. İki görme engelli arpçının görselleri nedeniyle bu adla anılmış.

Rölyefler eski Mısır gündelik yaşamından kesitler sunuyor.

İkinci olarak Merenptah’ın huzurundayız.

Merenptah yaşamının onuncu onyılını görmüş olan II. Ramses’in 13. oğludur. II. Ramses’in ardından tahta çıkmıştır. II. Ramses’in çok sayıda çocuğundan 52 oğlunun adı saptanmış.

Doğal etkilere açık olunca solan renklerin kapalı ortamda korunduğunu gözlemliyoruz.

Bok böceği Mısır tanrısallığında önemli yere sahip.

Gündoğumundaki etkisiyle öne çıkıyor.

Dışkısıyla larvasını sarmalayarak soyunu sürdürme konusundaki doğal davranışıyla eski Mısırlılara esin kaynağı olması ilginç. İnsanların ona yüklediği tanrısallıktan bu böceğin elbette haberi yok.

Hızlı turumuzu IX. Ramses’le tamamlıyoruz.

Yunan tarihçi ve coğrafyacı Strabon İskenderiye’de yaşamıştır. Buraya kadar gelmişken Krallar Vadisi’ni de ziyaret etmiştir.

Krallar Vadisi’ni şu sözlerle betimlemiştir : “Yaklaşık 40 mezar taşa oyulmuş ve muhteşem bir biçimde yapılmıştı. Görülmeye değer bir manzaraydı.”

Hemen her firavun için ölümlerinden sonra öte dünyaya yönelik sunumların yapılabilmesi için bir tapınak yaptırılmış.

Karnak Tapınağı

Luksor’daki önemli bir başka noktadayız. Uzun tarihiyle uyumlu olarak çok sayıda firavunun etkisi gözlemleniyor Karnak’ta.

Eski Mısırlılar iki tür tapınak yapmışlar.

Birincisi ölmüş kralların anısına dikilen kült yapılardı.

İkincisi tanrılara adananlardı. Her ne kadar tanrılara adanmış olsalar da bugünkü anlamıyla ibadet yerleri değildi bu gibi tapınaklar. Çünkü, bu tapınaklara yalnızca rahipler girebilirdi. Halk bu tapınaklara giremezdi.

Tanrı Amun’a adanmış koç başlı sfenksli yoldan giriliyor tapınağa.

Hem kral hem tanrı sayılan, Mısır mitolojisinin önde gelen kutsalı güneş tanrısı Amon Ra adına yaptırılmıştır.

Luksor tapınağının tersine Karnak’ın yapımına çok sayıda firavun katkıda bulunmuştur. Her gelen kendisinden bir şeyler katmaya çalışınca yapımı 2000 yıl sürmüştür.

Tapınakta ilk dikkat çekenler dikilitaşlar.

Eksiklerine karşın dikkat çekicilikleri tartışmasız.

Buradaki eksik dikilitaşlardan birisi günümüzde Sultan Ahmet’i süslemektedir.

Tapınak yerleşkesindeki kutsal göl rahiplerin tapınaktaki ritüeller öncesinde temizlenmeleri amacıyla oluşturulmuş.

Kutsal göldeki küçük meydana bok böceği anıtı eklenmesi unutulmamış. Anıtın çevresinde 7 kez dönülürse uğur getireceği inancı yaygın olunca bu beklentiden yoksun kalmak istemeyenler çok zaman ve emek gerektirmeyen bu eylemi yerine getiriyorlar. Khepri olarak da bilinen bu tanrının her sabah güneşi doğu ufkunda görünür kıldığına inanılmış. Khepri, “kendini geliştiren” demekmiş.

Bok böceği anıtı

Hatşepsut

Luksor’da Nil’in batı yakasındaki turumuz sürüyor.

Bu kez görkemiyle ayrıcalıklı Hatsepşut tapınağındayız.

Tapınak XVIII. Hanedan döneminde kraliçe Hatsepşut’un mimarı Senenmut’un tasarımı. Teras biçemli, üç kattan oluşuyor. İkinci ve üçüncü katlar ziyarete açık.

Antik Mısır’da kimi firavunların benimsemedikleri önceki hükümdarlara adanmış yapıları bozduklarına rastlanmıştır. Hatsepşut onlardan biridir.

Eski Mısır’da kadın firavunlar olarak Nefertiti, Kleopatra ve Hatsepşut adları sıkça duyulanlardır. Onlara Neferusobek, Merneith ve Tawosret de eklenebilir.

Antik Mısır’da kadın-erkek eşitliği bugün bile dünyanın pek çok yerinde mumla aranacak denli üst düzeydedir. Bu durum antik gezgin Heredot’un gözlemleriyle de doğrulanmıştır.

Mısır kadını mahkemede davacı, sanık ya da tanık olarak erkekle eşit konumdadır. Mahkemelerin verdiği cezalar da kadınlara olumlu ayrımcılık içermemiştir.

Kadın, yanında erkek olmaksızın bir yerden bir yere gidebilir.

Evlilikte tek eşlilik esastı. Kadın, evlilikten sonra da adını korurdu. İstediği zaman boşanabilirdi.

Mısır tanrısı Bes evin ve çocuğun koruyucu tanrısı olarak betimlense de kadının koruyucusu olarak da görülür.

Tapınak girişindeki göze çarpan sakız ağacı kütüğünün yaklaşık 3500 yıl önce günümüzde Somali sınırları içinde olan Punt’a kraliçenin buyruğuyla yapılan seferle getirilip buraya dikildiği söylenir.