İki kadın, iki şair, bir devrim

Hacı Arif Bey’in, “Muntazır teşrifine hazır kayık,” şarkısını ne zaman duysam Yahya Kemal’in Mahurdan Gazel şiiri gelir aklıma. Ezberimizde olan, birçoğunu Münir Nurettin Selçuk’un bestelediği ünlü şiirlerinden biri değil, şairin “Eski Şiirin Rüzgârıyle” adlı az bilinen kitabından. Şöyle başlıyor:

“Gördüm ol meh dûşuna bir şal atıp lahurdan

Gül yanaklar üstüne yaşmak tutunmuş nurdan

-

Nerdübanlar busiş-i nermin-i damanıyla mest

İndi bin işveyle bir kâşane-i fağfurdan.”

O ay yüzlü güzel, Hindistan’ın Lahur kentinde dokunmuş şalı omuzlarına atmış, başına da gül yanaklarının üstüne gelen nurdan bir yaşmak örtmüş; çinili köşkün merdivenlerinden, uzun eteklerinin öptüğü merdivenleri kendinden geçirerek iniyor. (Merdiven sözcüğünün de aslını görüyorsunuz dizelerde: nerd-ban, Farsça.)

“O gül endam bir al şale bürünsün yürüsün / Ucu gönlüm gibi ardınca sürünsün yürüsün,” diyen Enderunlu Vasıf’ın çizdiğine benzer, tablo gibi bir görüntü... Böyle uzun eteklerini, şallarını yerlerde sürüyerek yürüyen güzelleri anlaşılan, pek seviyor şairlerimiz. Nedim’in “İşte üç çifte kayık iskelede amade / Gidelim serv-i revanım yürü Sadabad’e,” dediği gibi Yahya Kemal’in güzeli de şiirin devamında Sadabad halkı iki sahil boyunca dizilmiş onu uzaktan alkışlarken, eteklerini tutup üç çifte kürekli kayığa atlayacak ve Sadabad’a gidecek.

Nedim de başta andığım, Hacı Arif Bey’in kürdilihicazkâr şarkısında cuma günü eğlenmek için davet ettiği, kayığa binmek üzere olan (siyah çarşaf değil) pembe ferace giymiş güzeli anlatıyor:

“Muntazır teşrifine hazır kayık

İnce yaşmakla bu cuma seyre çık

Pembe mantinden ferace pek de şık

İnce yaşmakla bu cuma seyre çık

-

Kırma lütfet hatır-ı mestaneyi

Süslenip tak zülfün üzre şaneyi

Eyle ihya semt-i Kâğıthaneyi

İnce yaşmakla bu cuma seyre çık.”

Kayık gelmiş, hazır, bekliyor. Yahya Kemal’in güzeli Sadabad’a gidiyordu; Nedim Kâğıthane’ye davet ediyor güzelini. Aynı yere gidiyorlar yani. Sadabad, Kâğıthane deresinin akış yolu değiştirilip kenarına saray yapılarak eğlence mekânı haline getirilmiş olan bir yer. “Bir âlem-i ab eyleyelim,” diyerek gidilen bir de Göksu var o dönemde. İçinden deniz geçen İstanbul’da “Gidelim bir su başına,” denip buralara gidiliyor; denize gidilse bile kıyısında oturuluyor. Denizin nazlı kızı, “Çık, sahile gel, sinede bir âlem-i ab et,” diye sahile, “nuş-i şarap et”meye (şarap içmeye) davet ediliyor. İstanbullu ancak 1920’lerde, Florya taraflarına yerleştirilen Beyaz Rusları seyrettikten sonra, onlar gibi denize girmeye cesaret edecek. O zamana kadar su kenarlarında suya bakarak eğlenecek.

Yahya Kemal, yaşadığı dönem itibarıyla (1884-1958) yalnızca hayal etmiş olabilir betimlediği güzeli; onun yaşadığı dönemde “üç çifte bir zevrakçe”ye atlayıp Sadabad’e gidilmiyor artık. Kâğıthane’deki çok katlı TOKİ apartmanları henüz yok ama Sadabad eğlenceleri de yok. Oysa Nedim, Yahya Kemal’in özendiği Lale Devri’nde yaşamış, o eğlencelere katılmış. Betimlediği kadını bizzat görmüş olabilir. Dikkatinizi çekti mi bilmem, anlattığı güzele “ince yaşmak” önerirken saçının tek telinin bile görünmemesini değil, tam tersine şairin hatırı için süslenip saçına taktığı tokayı (şane) görmek istiyor.

Yaşadığı dönemde hiç şiir kitabı yayımlamadığı halde döneminin en ünlü şairi olan Yahya Kemal’in Osmanlı tarzında ve onun diliyle yazdığı bu şiirlerden Mustafa Kemal’in haberi olduğunda, şairin Dil Devrimi ile çelişen bu tavrına  bir sitemi olmuş derler. O tarihten sonra Yahya Kemal, Atatürk’ün ölümüne kadar Divan tarzı şiir yazmamış ya da yayımlamamış olabilir ama kitapta, bir sonraki şiir, Hisar Gazeli, 1941 tarihini taşıyor. Nedim ise Osmanlı’nın çöküşe doğru gittiği ama bunun farkında olmadığı en gösterişli zamanında yaşamış. Dil Devrimi diye bir kavramı duymasına imkân yokken ve kendisinden önce ya da hemen sonra hiçbir Divan şairi dönüp halkın ne dediğine, nasıl dediğine  bakmazken, “Sen böyle soğuk yerde niçin yatar uyursun / Billahi döğer, dur hele, dayen bunu duysun / Dahi küçüceksin, yalınız yatma üşürsün / Serd oldu hava çıkma koyundan kuzucağım,” diye hece ölçüsüyle, halkın diliyle şiir yazmış.

Zaten Dil Devriminin amacı tam olarak bu değil midir: Egemenliğin kayıtsız şartsız teslim edildiği halkın dilini de kayıtsız şartsız egemen kılmak.