Mehdiyi Beklerken

İran mollaların hakimiyetinde Cumhuriyet adıyla anılsa da idare şekli İslami olan ve bunu hayatın her alanında kullanan bir dinci rejim. Bu rejim ki kendi sistemini Türkiye ye ihraç etmek için yıllardır uğraşır durur. Böyle olunca ne rejimi ile ne de ülkesi ile bir bağ kurmam imkansızdı bu kitabı okuyuncaya kadar. Ama okuyunca rejimle ilgili bir değişiklik yok düşüncelerimde. Ama kitapta okuduklarımdan sonra İran'ın kültür, sanat ve edebiyatından etkilendiğimi söylemeliyim. Hatta gidesim geldi İran'a ve elimde bu kitapla bir yolculuk yapayım tarihin derinliklerinde. Bunda da en büyük etken yazarın anlatımında kullandığı yöntem ve akıcı bir dil…

Haydi, buyurun tekmili 10 duraktan oluşan yolculuğa…

İran'a Yolculuk’u da eklemiş kitabın başlığına yazar Nedim Gürsel ve bu eklentiye uygun olarak okuru bir yolculuk bekliyor kitabın sayfalarında tarih ve edebiyat iç içe. Yazarın felsefe ve edebiyat dallarında yaptığı araştırmalar ve Paris Doğu Dilleri Yüksek Okulunda öğretim görevlisi olması kitabın tamamında hakim olan Fars/Acem kültürünü öne çıkarıyor.

Yazar, Sünni İslam'ın sosyal hayatta sergilediği katı kuralları ile beslenen ve siyasi iradesini bu yönde kullanan İran'ın edebiyat, şiir, musiki, zikir ve sema ayinleri ile iç içe olan farklı yaşamını bir tarih yolculuğu içinde bize sunuyor. Bu sunuşta kendi içsel yolculuğunu da bizlerle paylaşıyor Nedim Gürsel.

Bir gezi kitabı eser. Ama öyle tarihi ve turistik özellikleri, ne yediği ve içtiği ile değil İran kültürünün önemli şair ve yazarlarını yaşadıkları veya mezarlarının olduğu şehirlerde onların eserlerinden yola çıkarak tarihçeyi, sosyal hayatı, siyasal yapıyı dünden bugüne yansımalarla anlatıyor.

Sadece İranlı yazar ve şairler yok bu yolculukta. Sait Faik, Nazım Hikmet, Yahya Kemal, Selahattin Eyyüboğlu, Yunus Emre, Abdülbaki Gökpınarlı, Nedim, Cahit Külebi, Piyer Loti, Heredotos bir şiirin, bir rubainin satırlarında, bir minyatürün içinde, bir kadehin özleminde, bir sarayın ihtişamlı salonunda, acıklı bir hikayenin ortasında karşımıza çıkıveriyorlar kendi anlatımları, dizeleri ve onlardan alıntılarla.

Tahran hava alanına inişle başlayan yolculukta yazar rehberleri olan İranlı bir yazar ve bir şairden aldığı bilgileri, İranlı yazarlar Sadık Hidayet ve Şehriyar'ın yazıları, şair Furuğ’un şiirleriyle Fars ve günümüz İran edebiyatından aldığı örneklerle dolaşıyor Tahran sokaklarını, meydanları, sahafları ve sarayları. Onlarla anlatıyor tarihi…

Meşhed’de Mehdiliği inceliyor, şehitlik kavramı üzerinde Kur’an da belirtilenle bugünkü uygulama üzerinde ki çelişkiyi açıklıyor. Şehitliğin dinsel bir öğe olduğunu ve bu kutsallığın vatan savunması ile karşılaştırılmaması gerektiğini söylerken bunun siyasi bir kullanım olduğunu ifade ediyor. İlginç ve cesur bir yaklaşımla. 

İnsanoğluna "toprakla dolmadan kasesini şarapla doldurmasını" önermiş, öbür dünyaya boş verip bu fani dünyanın zevkleriyle yetinmenin daha bilgece olduğunu anlatan büyük şair Ömer Hayyam'ın Nişabur şehrinde ki mezarı başında ise konu tabii ki şarap. Yaşamı şarap olunca mezar taşı da ona uygun yapılıyor ters çevrilmiş bir kadeh ve rubailer eşlik ediyor burada ki sohbete. Şöyle noktalıyor bu ziyareti şair "İran’da şarap alabileceğin yer yok, bu Hayyam'a yapılan ihanet değil mi?"

Şahbağ kasabasında yazar Attar'ın türbesinde onun kuşları ile başlayan sohbeti Horasan Erenleri Hacı Bektaş Veli ve Celalettin Rumi’ye uzanıyor.

İran kültürü olur da Firdevsi ve onun ünlü eseri Şahname olmaz mı? Tus kentine götürüyor bizi ve orada şairin anıt mezarında Zaloğlu Rüstem’le, Gazneli Mahmut’la başlayan söyleşi Şehnameden bölümlerle anıt mezarın duvarlarında ki minyatürlerin şahitliğinde devam ediyor…

Yahya Kemal den bir dörtlükle devam ediyor yolculuk "Hafız’ın kabri olan bahçede bir gül varmış/Yeniden her gün açarmış kanayan rengiyle/Gece bülbül ağaran vakte kadar ağlarmış/Eski Şiraz'ı hayal ettiren ahengiyle." Evet, tahmin ettiğiniz gibi Şiraz’dayız Şair Hafız’ın gazel ve kasideleri ile…

Persepolis, bir şehir ismi olsa da yerleşim yeri olarak değil imparatorluğun tören alanı olarak inşa edilmiş olan eski kentin kalıntılarında o döneme ait giyim kuşam, sosyal hayatı anlatan tasvirler yanında aslan, boğa, güneş, servi, lotus, palmiye sembolleri ile İran tarihin de yolculuk devam ediyor…

Tarih yolculuğunda bu sefer anlatıcı Yunan gezgini Heredotos, Pasargad’da Kral Kyros’un mezarında bir imparatorluğun baba ve çocukların ürpertici ve bir o kadar da kanlı hikayesi ile yola devam ediyor…

Yolculuğun en zor bölümünde Isfahan yolunda yazar Piyer Loti’ye eşlik ediyor. Onun gezisini ve onun yaşadığı zorlukları Loti’nin kaleminden kendi gezisi ile birleştiriyor olmayan ırmağın köprüleri, saraylar, camiler, bahçeler, mescitleriyle Şah Abbas'ın şahsında anlatılıyor…

"Kıblemiz Güneş" diyen Zerdüşt rahibi ile Ateşkede adını verdikleri tapınaklarındaki şu sözler Farsçasıyla "Pendare nik, goftare nik, kendare nik!" Türkçesi ile "İyi düşün, iyi söyle, iyi davran!" tüm anlatılanların, tüm yolculuğun özeti olarak belleğime yerleşiyor.

Son bölümde yazar İran İslam Devletine giden yolu kısa bir tarih yolculuğu ile özetler ve Mehdiyi beklemenin hayalini kurarken bize düşenin Atatürk'e, Cumhuriyete ve Cumhuriyet kazanımlarına sahip çıkmanın bir görev olduğunu da belleğime tekrar kazıyor…