Makaron Çiftliği

Osmanlı Arşiv Belgelerinde Dikili -10

***

MAKARON ÇİFTLİĞİ

Dikili’nin yakın dönem tarihinde kuruluşuna dair izleri sürdüğümüzde Karaosmanoğulları ile başlayan geniş çiftlikler dönemine rastlarız. O günlerde kurulmuş, döneminde sahipleri ve kiracıları arasında tartışmaların odağında kalmış bir çiftliği, Makaron Çiftliğini ele alacağız.

Devlet arşivlerinden edinilen belgelere göre çiftlik, limanı, fabrikası, fener binası, kilisesi, şapelleri ve 25 öğrencilik okulu olan, içinde yaşayan halkıyla adeta küçük bir kasaba yapısına sahiptir.

Ayanların ekonomik olarak oldukça güçlendikleri 18. yüzyılda Dikili ve çevresinde Karaosmanoğulları ailesinin önemli bir nüfuza sahip olduğu görülmektedir. Dikili o yüzyılda, Ayazmend Kazası sınırları içerisinde yer alan bir köydü ve burada oldukça nüfuzlu ailelerin çiftlikleri mevcuttu. Bölgeye 18. yüzyılın sonlarına doğru Rumlar gelip yerleşmeye başladı. Ayazmend civarındaki çiftlik ve köylerde yaşayan gayrimüslim reaya sayısı 1842 yılında 205 kişiyken 1845’de bu sayı 258 olmuştur. Gayrimüslimlerin yaşadığı çiftliklerin başında Makaron Çiftliği gelmektedir.

(Fotoğraf Taylan Köken arşivi)

Makaron Çiftliği’nin tam olarak hangi tarihte kurulduğu bilinmemektedir. Bununla beraber 1865 senesinde Osmanlı Arşiv Belgelerinden anlaşıldığı üzere Baltazzi ailesinin Makaron Çiftliği ile ilgilenmesinden önce çiftlik, Kulaksızzade İsmail Paşa’ya aitti.

Baltazziler, mülk edinmek için tarımda sermayelerini karlı hale getirmek amacıyla pek çok arazi satın almışlardır. Baltazzi ailesinden Spiridone Baltazzi, 1862’de 28.000 dekar büyüklüğündeki Makaron arazisini Kulaksız ve Karaosmanoğlu ailelerinden satın aldı. Bu iki arsa yatırımı aynı zamanda İzmir kırsalındaki güç dengesinin değiştiğinin de işaretidir. 18. yüzyıldan itibaren bölgeyi yöneten Karaosmanoğlu ailesinin yerini Baltazziler aldı. Ancak Baltazzilerin girişimci olarak 1840'lı yılların başlarında satın alma yoluyla toprak edinmeye başladıklarını belirtmek gerekmektedir. Onların bu girişimlerine karşın, arazilerine ve mülklere yönelik saldırıların olduğu mahkeme kayıtlarına geçmiştir. Bu olaylardan biri Dikili'deki Smaragda Baltazzi'nin, Spiridone'nin dul eşinin mülkü ve Makaron Çiftliği’nin göçer topluluklar tarafından saldırıya uğraması meselesidir. Ancak Baltazzi ailesi, kentsel alanda işleri olması nedeniyle gıyaben toprak sahibiydi. Mülklerini, Makaron mülkünde görüldüğü gibi mülk kiracısı ve Ayvalık'taki İngiliz Konsolosu Ilya Ilyopoulo ile kira sözleşmeleri yoluyla ya da ortakçılık sözleşmeleri yoluyla işletirlerdi.

(Fotoğraf Taylan Köken arşivi)

Ilyopoulo, Makaron Çiftliği’nin kiracısı olarak çiftlikte uzun yıllar faaliyette bulunmuş ve Baltazzi ailesi ile gerek kira ödemeleri hususunda gerekse işletme şartlarının sık sık ihlal edilmesi ile anlaşmazlıklar yaşamıştır. Bu çatışmalar sebebiyle aile, hukuk yoluyla hakkını aramaya çalışmıştır. Ilyopoulo, sadece Baltazzi ailesi ile sorunlar yaşamamış, aynı zamanda civar çiftlik ve arazilere de müdahale ettiği gerekçeleriyle farklı taraflarca İzmir Vilayetine çok fazla şikâyet edilmiştir.

Çiftlik üzerine yaşanan bu tartışmaların aksine Makaron Çiftliği, burada yaşayan ve çiftlikte çalışan Rum nüfusu ile bölgenin önemli bir üretim merkezidir. Osmanlı Döneminde çiftliğin denize açılan limanından Ege’nin çeşitli liman kentlerine ihracat yapılmaktadır. Aristodeme G. Sofiano, 1914-1922 yılları Bergama’sını anlattığı Guide De Pergeme adlı eserinde Bergama’nın limanlarından bahsederken Dikili, Altınova, Çandarlı, Bademli ve Şakran’ın yanında Makaron Limanı’ndan da bahsetmiştir. Makaron Çiftliği’nde başta zeytin, zeytinyağı, buğday, makarna çeşitli sebze ve meyve ürünleri önemli ihraç kalemleri arasındaydı. Çiftliğin adının da burada yer alan makarna fabrikasından geldiği bilinmektedir.

1865-1866 yıllarına ait kayıtlarda Ayazmend Kazası dâhilindeki Makaron İskelesi’nde her hafta Cuma günü Pazar kurulmasına izin verildiği aktarılmıştır. Bu da Makaron Çiftliği’nin ve iskelesinin ticari hayattaki önemini göstermektedir. Bu dönemde Makaron İskelesi, Havass-ı Hümayun dâhilinde olduğu gibi buharlı vapur şirketleri arasında bulunan bir Deneruz isimli Fransız şirketinin gemilerini Makaron İskelesi’ne yanaştırırdı. Günümüzde de Makaron Çiftliği’nde bulunan, bu yıllardan kalma büyük depolar bulunmaktadır. 1883 yılına kadar Makaron İskelesi’nde faaliyet göstermiş fener binası da mevcuttu. Hatta Osmanlı Arşiv Belgelerinde yer alan bir belgeye göre Ilyopoulo bu fener binasında babasını ikamet ettirmek istemiş, bu nedenle fener binasının tamiratı ile ilgili talepte bulunmuştur. Ancak bu yıldan sonra fener binasının Makaron’dan Dikili’ye nakledilmesi ve bu kararın Fenerler İdaresi aracılığı ile ilgili devletlere gönderilmesi kararlaştırılmıştır.

Birinci Dünya Savaşı’nın kaybedilmesinin ardından 1919 yılında gerçekleşen Yunan işgali Dikili ve çevresini de yakından ilgilendiren gelişmelere vesile oldu. Yunanlıların işgal ettiği yerlerdeki Rum nüfusunu arttırmak amacıyla, Birinci Dünya Savaşı’ndan önce ve savaş sırasında adalara göç etmiş Rumları, bu bölgelere iskân etmek için, Yunan İçişleri Bakanlığı aracılığıyla, işgal bölgelerindeki Yunan yetkililerine hitaben bir genelge göndermiştir. Buna göre Yunan Hükümeti kendisinin yardımına muhtaç olmayan, kendi kendine geçimini sağlayabilecek ekonomik yeterliliğe sahip bulunan Rumların, Aydın vilayeti ve Ayvalık havalisine iskânları amacıyla bölgeyi on mıntıkaya ayırmış ve yerleşecekleri yerlere giderken karaya çıkacakları iskeleleri de belirlemiştir. Bu mıntıkalar arasında Dikili Limanı ve Makaron İskelesi de yer almıştır. Bu süreçte çiftliğin mülkiyeti Baltazzilerden İlyopulo’ya geçmiştir. Kendisi burada 1922'ye kadar da geniş çapta tahıl, zeytin ve zeytinyağı üretimi yapmıştır.

Cumhuriyet Döneminde, 1930’da devletin elinde bulunan Makaron Çiftliği’ni, Van, Adana ve Ankara valilikleri yapmış, mütareke yıllarında Malta Sürgünleri arasında yer alan Cevdet Tahir Belbez satın almıştır. Aynı yıl Kasım ayında ise bir süredir gündemde olan çiftliğin Yunanlılara bağlı kısmının Maliye Vekâletinden gelen emir doğrultusunda, civar köylülere dağıtılmasına başlandı. Arazinin dağılımı bu şekilde süregelirken 13 Nisan 1934 tarihinde Gazi Mustafa Kemal’in yurt gezisi sırasında Dikili’yi ziyaretinden hemen sonra Makaron Çiftliği’ne uğradığı, bu çiftlikte bulunan asırlık çınar ağacının gölgesinde ağırlandığı bilinmektedir. Akabinde Belbez, 1937’de Makaron Çiftliği’ni Bergamalı iş adamı Alanyalı Mustafa adıyla tanınan Mustafa Avcı’ya devretmiştir.  1940’da ise Ege mıntıkasında Montafon merkezleri için Baytar Nazım Uygur Manisa ve İzmir’deki çeşitli çiftlikleri incelemiştir. Bu tetkiklerden biri de Makaron Çiftliği’nde olmuştur. Bu sebeple Cumhuriyet Döneminde çiftliğin önemli olduğu aşikârdır. Günümüzde de aktif olarak Avcı ailesi tarafından işletilen Makaron Çiftliği, Dikili için de ayrıca önem arz etmektedir.

-------------------

Kaynakça

*BOA, MVL, 703/31:1

*BOA, MVL, 703/31:6

*BOA, DH. MKT., 1635/7:1

*BOA, DH MKT., 1828/81:1

*BOA, DH. MKT., 1495/60:1

*BOA, ML., EEM, 880/12:5

*BOA, HR. TH, 64/42:1

*ML, VRD CMH no: 544 S.2-14

*Serbest Cumhuriyet, 23 Kasım 1930

*Ulus, 8 Aralık 1940

*Berber, Engin, “İzmir Limanı’nda Komisyoncu İşverenler: Vapur Acenteleri ve Buharlı Vapur Şirketleri”, Hafıza İzmir Sempozyum Geçmişten Günümüze İzmir Limanı, Genel Yayın Yönetimi Engin Berber, İzmir Kalkınma Ajansı, Onikinci Matbaa, İzmir, 2023

*Erdem, Ömer, Dünden Bugüne Altınova, Altınova Belediyesi Yayınları, Altınova,1999

*Eriş, Eyüp, Bergama Tarihinde İnanç Coğrafyası, Bergama Belleten-12, Berksav Yay., Bergama, 2003

*Kaya, Alp Yücel, “Les racines agraires d’un entrepreneuriat capitaliste Les domaines fonciers de la famille Baltazzi à l’arrière-pays d’Izmir au xixe siècle”, Dans Rives méditerranéennes, 2019/2 (No 59), pages 119 à 133

*Sarısır, Serdar, “Yunanlıların Batı Anadolu’da Nüfus Çoğunluğunu Sağlama Gayretleri ve Yunan Hükümeti’nin Bir Genelgesi”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı 37-38, Mayıs-Kasım 2006, ss. 127-139

*Terzibaşıoğlu, Yücel, “Ayvalık, Kent Tarih Coğrafya”, Ayvalık Tarihi Üzerine Akademik Çalışmalar Seçkisi, Editör Berrin Akın Akbüber, Ayvalık Belediyesi Kültür Yayınları, Ayvalık, 2022

---------------------------------------------------

Osmanlı Arşivleri'nde Dikili ve çevresi (Bergama - Çandarlı)

Bu çalışma; Ajans Bakırçay Gazetesi bünyesinde kurulan ‘Tarih Araştırmaları Çalışma Gurubu’ tarafından yapılmaktadır.

Proje Koordinatörleri: Tarihçi-Yazar Murat Solmaz - Gazeteci Oben Ulu

Osmanlı Arşivleri Belgeleri Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı'ndan edinilmiştir...

Çalışma Bergama Ticaret Odası tarafından desteklenmektedir...

-------------------------------------------------

YASAL UYARI:

© Copyrigth ajansbakircay.com tüm hakları saklıdır. ajansbakircay.com sitesinde yer alan bütün tasarım ve düzenlemelerin telif hakları; 5846 numaralı telif hakları yasası ile korunmaktadır. Bunlar ajansbakircay.com'un yazılı izni olmaksızın ticari olarak herhangi bir şekilde kopyalanamaz, dağıtılamaz, değiştirilemez, yayınlanamaz. İzinsiz ve kaynak belirtilmeksizin kopyalama ve kullanımı yapılamaz.

-------------------------------------------------