Çandarlı Tuzlası

Osmanlı Arşiv Belgeleri’nde Dikili-9

ÇANDARLI TUZLASI

Osmanlı Arşiv Belgeleri’nde Dikili’nin tarihine ait izleri takip etmeye devam ediyoruz. Bu sayımızda Çandarlı Tuzlası’nı konu aldık. Çandarlı’nın doğusunda, Bakırçay Irmağı’nın Çandarlı Körfezi’ne döküldüğü deltanın batısında yer alan tuzla 19. Yüzyılda bölgemizin en önemli işletmelerinden biriydi.

Günümüzde Geren Aşağıbük adı verilen mevkide bulunan  tuzla, Osmanlı döneminde tuz üretiminin sağlandığı önemli tuzlalar arasında gösteriliyordu. 2,6 kilometre karelik bir alanı  kaplayan tuzla (1)1900’lü yıllarda, çeşitli zamanlarda Türk Mültezimler ve  Rum tüccarlar tarafından işletiliyordu. Çandarlı Merkezi’nde şadırvanın civarındaki (günümüzde Vali Şentürk Caddesi) dükkanlar o dönemde tuz depoları olarak kullanılıyordu. (2)

Tuz, Osmanlı devlet için önemli gelir kalemlerindendi. Suriye ve İzmir limanlarından Avrupa’ya ihraç edilmekte idi. Akarsular, madenler göller, denizler devlet malı sayıldıklarından tuzlaların mülkiyeti de  devlete aitti. Dolayısıyla buralarda üretilen tuz devletin malı sayılmakta idi. Küçük tuzlaların, özel şahısların mülkiyetine bırakıldığı da rastlanan bir durumdu. Devlet tuzlaların açılması aşamasından tuz üretimine kadarki süreçte son derece titiz davranır ve her türlü ihtimali göz önünde bulundurarak işe başlardı. Öncelikle açılacak tuzlaların randımanlı ve kârlı olduğuna kanaat getirilirse üretime izin verilirdi. Tuzlalar açıldıktan sonra, üretimden satışa kadar bütün işlemler bir nizama bağlanırdı. Hangi tuzlanın hangi bölgelere tuz satabileceği 24 (örü) tespit edilerek bunun dışında bir satışa izin verilmezdi. (3) Çandarlı’da açılan tuzla ise Osmanlı’nın önemli tuzlaları arasındaki yerini aldı. Osmanlı Arşiv Belgeleri’nde yer alan bir belgeye göre; Tuzla memuru Hasan Ağa’nın Memliha (Tuzla) Senedini Çandarlı İskelesi’ne  götüren Kocalı lakaplı Yorgi’nin, Çandarlı İskelesi Reislerinden Ahmed Reis’in adamları tarafından öldürülmesi konusunda gerekli işlemlerin yapıldığı bilgisi vardır. (4) 1850 tarihli bu belgeden de anlaşılacağı üzere Çandarlı Tuzlası’nda üretilen tuz Çandarlı İskelesi’nden sevk edilmektedir. Yine Osmanlı Arşiv Belgeleri’nden anlaşılacağı üzerine üretilen tuz başta İstanbul olmak üzere, Midilli, Bozcaada ve Sakız Adaları’na da gönderilirdi. (5)

Foça, İzmir, Ayvalık Tuzlaları gibi Çandarlı Tuzlası’da Anadolu Kumpanyası idaresinde idi. (6) Daha sonra Çandarlı Tuzlası’nın sahipsiz kaldığı anlaşılmaktadır. 1854 tarihli Osmanlı Arşiv Belgesi’ne göre muhasebe işlemleri görülen Kör Bakkal ile Mültezim Sadullah Efendi’nin  Çandarlı Memlahası’nı emaneten idare ettiği ile ilgili bilgi yer almaktadır. (7)

20. Yüzyılın başında Osmanlı Devleti’nin iflasını açıklaması ile Çandarlı Tuzlası’nın da Duyun-ı Umumiye tarafından el konulduğunu görmekteyiz. O dönemde Vakıf Tuzlası olarak kayıtlarda yer alan (1906) Çandarlı Tuzlası’ndan çıkarılan tuzların Çandarlı Nahiyesi merkezinde korunması için yapılan barakaların kusurlu olduğu, saklanan tuzun yağmurdan etkilenmemesi için gerekli tadilatın yapılması ve bu konuda nahiye mevcuduna ilave jandarma ilavesine, nakliyat mevsiminde ise Duyun-ı Umumiye kolcularıyla nöbetleşerek gerekli tedbirlerin alınması  konularının hükümetçe görüşüldüğü belgelerde yer almaktadır. (8)

Cumhuriyetin ilk yıllarında da Çandarlı Tuzlası önemli bir özelliği ile öne çıkmıştır. Çandarlı Tuzlası, Deniz Suyundan Tuz Üretim tesisi olma özelliği ile bilinmektedir. Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş'in (TEKEL) tesisleri arasında yer alan Çandarlı Tuzlası uzun yıllar işlevsiz kalmıştır.

2018 yılına kadar boş kalan tuzla, özellikle flamingolar olmak üzere bir çok kuşun konakladığı doğal bir kuş cennetine dönüşmüştü. Aynı zamanda Bakırçay nehrinin de Çandarlı Körfezi’ne döküldüğü bölge balıkların yumurtlama alanı olmuştu. 2018 yılında yeniden tuz üretimi için özel teşebbüse geçen tuzla halen faaliyetini sürdürmektedir.

Yaşadığımız coğrafya tüm ayrıntılarıyla bizlere ev sahipliği yaparken, olaylar ve mekanlar geçmişin izleriyle doludur. Onları daha iyi anlamak için belgelerin izini sürmeye, konuşturmaya ve sizlerle paylaşmaya ihtiyacımız var.