27 Mayıs 1960 İhtilali Yassıada Yargılamaları ve sonuçları

Türkiye Cumhuriyetinin siyasi sürecinde en önemli noktalarından biri olan çok partili rejime geçiş kararı ile 7 Ocak 1946 tarihinde kurulan Demokrat Parti, iktidar partisi CHP’nin karşısında ki muhalefeti ile bu partinin 1923 den beri devam eden iktidarına 1950 seçimlerinde son vermiştir. 1954 ve 1957 seçimlerinde iktidarını sürdüren DP, 27 Mayıs 1960 tarihinde bir askeri ihtilalle devrilmiştir.

İhtilali gerçekleştiren Milli Birlik Komitesinin Kurmay Binbaşılarından Ahmet Yıldızın 27 Mayıs tanımlar mısınız sorusuna cevabı ihtilalin gerekçesini kısaca açıklamaktadır.

“27 Mayıs milli iradeyle iktidara gelen sonraki tutum ve davranışlarıyla anayasa ve hukuk dışına, giderek meşruluğunu yitiren bir iktidarı devirme hareketidir. Bir ihtilaldir. Birkaç düzine subayın, muhalefetin, gençliğin, aydınların, demokrasiden yana olanların oluşturduğu ortamda gelişen özlemlerin gerçekleştirilmesi amacıyla yapılmıştır.”

DP iktidarının bakanları ve diğer siyasetçileri önce Harp Okulu’na burada ilk soruşturmaları yapıldıktan sonra da Yassıada’ya sevk edilmişlerdir. Yassıada’da İhtilal Mahkemesi tarafından tam bir yıl süreyle yargılanan sanıklar 15 Eylül 1961 tarihinde mahkemeden çıkan kararlarla cezalandırılmışlardır…

(1) İhtilalden sonra “Yassıada Yargılamalarına 14 Ekim 1960’ta başlandı. Eski Cumhurbaşkanı Celâl Bayar, eski Başbakan Adnan Menderes, son Bakanlar Kurulu üyeleri, TBMM Başkanı ve Başkanvekilleri ile Tahkikat komisyonu üyesi olan ve Tahkikat komisyonu kurulmasına dair teklif veren milletvekilleri olmak üzere 395 milletvekili, eski Genelkurmay Başkanı Rüştü Erdelhun’un da aralarında bulunduğu 592 sanık, anayasayı ihlal ve öteki suçlardan yargılandılar.”

“592 sanıktan 123’ü beraat etti. 5’i hakkında açılan dava düştü. 15’i idam (3ü onaylandı ve infaz edildi), 31’i müebbet hapis cezasına çarptırıldı. Geriye kalan 418 sanık hakkında ise 4-20 yıl arasında hapis cezaları verilmiştir.”

Yassıada davaları “Anayasayı İhlal” davası ile birleştirilmiş 18 davadan oluşmakta ancak kitapta bu davalar 3 gurupta incelenmektedir.

Anayasayı İhlal Olayları: (Anayasayı İhlal, 6-7 Eylül Olayları, Radyonun Kullanılması, Vatan Cephesi, Demokrat İzmir Gazetesi, Topkapı Olayları, Çanakkale Olayları, Kayseri Olayları, Ankara Olayları, İstanbul Olayları davaları.)

Suiistimal Olayları: (Örtülü ödenek, İstimlak Yolsuzlukları, Arsa satışı yolsuzluğu, Vinilex Ortaklığı yolsuzluğu, İpar Şirketi Döviz kaçakçılığı, Zimmet ve İrtikâp, Türk Parası Koruma Kararına Aykırı Hareket davaları)

Kişisel Küçültücü Davalar: (Köpek davası, Bebek davası)

(2) Yüksek Adalet Divanı’nda Anayasa’yı ihlal suçundan yargılanan Demokrat Parti iktidarı mensuplarından, özellikle beş konuda ortaklaşa hesap sorulmuştur.

Bunlar, şöyle sıralanabilir:

1- CHP’nin, mallarının alınması

2- Kırşehir’in ilçe yapılması

3- Hâkim teminatı ve mahkeme bağımsızlığının ihlâli

4- Seçim Kanunu’nda yapılan antidemokratik değişiklikler

5- Meclis içtüzüğünde yapılan değişiklik. Meclis oturumlarının yayınına engel olunması ve Tahkikat Komisyonu kurulmasına karar verilmesi.

Ayrıca Yassıada’da DP sanıkları genel olarak şu başlıklar altında yargılanmışlardır:

1-Köpek Davası: Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Tarım Bakanı Nedim Öktem hakkında, Afgan Kralı’nın Bayar’a hediye ettiği tazıyı Hayvanat Bahçesine zorla satmaktan mahkûm edilmiştir. Bilindiği gibi Bayar, sattığı tazının parasıyla İzmir’in Çeşme ilçesinin bir köyüne su getirtmiştir.

2- 6 – 7 Eylül Olayları Davası: İstanbul’da, Kıbrıs Türk’tür Cemiyeti’nin Kıbrıs’taki Rum katliamlarını kamuoyunun dikkatine sunmak için düzenlendiği gösteriden sonra meydana gelen olayları azmettirmekten Bayar, Menderes, F.R.Zorlu, F. Köprülü ve bazı bürokratlar mahkûm edilmiştir.

3-Bebek Davası: Adnan Menderes ve Dr. Fahri Atabey hakkında açılmıştı, her ikisi de berat etmiştir.

4-Vinileks Davası: Vinileks adlı bir şirketten rüşvet aldığı iddia edilen Hasan Polatkan mahkûm edilmiştir.

5-Zimmet Davası: Bakanlardan Hayrettin Erkmen ve Zeyyad Mandalinci, bir ABD seyahatı sonunda artan yolluğu iade etmedikleri ileri sürülmüştür, ancak ikisi de berat etmiştir.

6-Arsa Davası: Nedim Ökten, eşine ait arsaları yüksek fiyatla devlete satmaktan mahkûm olmuştur.

7-Ali İpar Davası: Menderes, Zorlu, Polatkan ve Medeni Berk Armatör Ali İpar’a döviz sağladıkları gerekçesiyle mahkûm edilmişlerdir.

8-Değirmen Davası: Ticaret eski Bakanı Sıtkı Yırcalı’nın bir değirmen sahibine imkânlar tanıdığı gerekçesiyle açılan bu dava, zaman aşımından düşmüştür.

9-Barbara Davası: Maliye Bakanı Hasan Polatkan ve Meclis Başkanı Refik Koraltan mahkûm olmuştur.

10-Örtülü Ödenek Davası: Başbakan Menderes ve Başkanlık Müsteşarı Ahmet Salih Korur hakkında açılan bu davada her ikisi de mahkûm olmuştur.

11-Radyo Davası: Menderes, Zorlu, Mükerrem Sarol, Emin Kalafat, Celal yardımcı, Sıtkı Yırcalı, Abdullah Aker, Haluk Şaman ve bazı bürokratlar hakkında açılan bu dava, sanıkların mahkûmiyetle sonuçlanmıştır.

12-Topkapı Olayları Davası: CHP Genel Başkanı İsmet İnönü’ye 4 Mayıs 1959 günü İstanbul Topkapı’da suikast tertibi iddiasıyla açılan davada Bayar ve Menderes dâhil 17 sanık mahkûm edilmiştir.

13-Çanakkale ve Geyikli Olayları Davası: Başbakan Menderes ve üç eski Çanakkale Milletvekili, 19 ve 23 Eylül 1959 günleri Soruşturma Heyeti olarak bölgeyi gezen CHP milletvekillerinin seyahat özgürlüklerini kısıtladıkları gerekçesiyle mahkûm edilmiştir.

14-Kayseri Olayları Davası: Bayar, Menderes, 11 eski bakan ve idare amiri durumundaki memurlar hakkında açılan bu davada, 2 Nisan 1960 tarihinde CHP Genel Başkanı İsmet İnönü’yü şehre sokmamak iddiasıyla açılan davada Cumhurbaşkanı, Başbakan ve üç memur mahkûm edilmiştir.

15-Demokrat İzmir Gazetesi Davası: Menderes, İzmir Valisi, bazı memurlar ve DP İzmir il yöneticileri hakkında adı geçen gazete idaresi ve matbaasına toplu tecavüz isnadı ile açılan davada 16 sanık mahkûm edilmiştir.

16-Üniversite Olayları Davası: 28 – 29 Nisan 1960 günleri İstanbul ve Ankara Üniversiteleri’nde meydana gelen olaylar sırasında polis ve sıkıyönetim makamlarınca ateş açılması iddiasıyla yargılanan 118 sandıktan 84’ü mahkûm edilmiştir.

17-İstimlâk Davası: Kanuna aykırı istimlâkten ve arsa tahsislerinden Başbakan Menderes ve iki kamu görevlisi mahkûm olmuştur.

18-Vatan Cephesi Davası: DP’ye katılım kampanyalarının Vatan Cephesi adı altında yapılması ve bu faaliyetin devlet radyosundan duyurulması kampanyasından dolayı Adnan Menderes, Refik Koraltan, bazı bakanlar ve bazı DP Genel Kurulu üyeleri mahkûm edilmiştir.

19-Anayasayı İhlâl Davası: Cumhurbaşkanı Bayar, Meclis Başkanı Koraltan, Başbakan Menderes başta olmak üzere toplam 405 DP Milletvekili hakkında açılmıştır. DP devrinde çıkan yedi kanun Anayasayı ihlali hedef aldığı ileri sürülmüştür. Bütün sanıklar mahkûm edilmiştir.

Bu iddiaların çoğu belgelere dayandırılamamış ve bu kanıtlanamayan iddialar günlerce gazete ve dergilerde yayınlanmıştır. Sonuç olarak İhtilal Mahkemesi bugün bile yoruma açık olan ‘Anayasayı İhlal’ suçundan sanıkları mahkûm etmiştir.

Yassıada’da DP üyeleri Yüksek Adalet Divanında, en önemli dava olan Anayasayı İhlal Davasından yargılanmış ve en büyük hükmü bu davadan giymiştir. Nitekim Maliye Bakanı Hasan Polatkan, Başbakan Adnan Menderes ve Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu’nun idamı bu hüküm sonucunda gerçekleşmiştir.

-----------

(1) 27 Mayıs Menderesin Dramı /Rasih Nuri İleri/Yalçın Yayınları

(2) 27 Mayıs 1960 İhtilali ve Demokrat Parti’nin Tasfiyesi/ Okt. Atiye EMİROĞLU Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi /Selçuk Üniversitesi Kadınhanı Faik İçil Meslek Yüksekokulu Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi Yıl 1 – Sayı 1 – Mayıs 2011