“Kültür ve Bilim Dilinin” uygarlığa etkileri ve Türkçe açısından önemi

1. Giriş ve Amaç

Çağdaş toplumların, eğitim, sağlık, yaşam ve refah düzeyinin belirlenmesinde, içinde yaşadığı toplumun ekonomik koşulları, kültür, “entelektüel” ve bilimsel düzeyi önem gösterir.

Toplumların, ekonomisi, refahı, kültür ve bilim düzeyi ile koşut olarak, konuştuğu diller de gelişir, uygarlığa ışık tutan değerli yazılı belgeler ve yapıtlar üretilir.

Böyle ortamlarda, yeni yetişen bilge kimselerin ürettiği değerli fikirler, görüşler, buluşlar, yazılı belgeler ve yapıtlar, toplumun ve uygarlığın ilerlemesini ve saygınlığının artmasını sağlar.

Günümüzde, kültür ve bilim dilleri içerisinde; İngilizce, Fransızca, Almanca, Rusça, Japonca gibi diller yanı sıra, son olarak Çince (Mandarin) ve Hintçe çok önemli bir yere gelmiş bulunmaktadır.

Dünya’nın çok konuşulan dilleri sıralamasında, Türkçe’nin, geçmişten günümüze, “Kültür ve Bilim Dili” olarak ortaya koyduğu yazılı belgeler, yapıtlar ve yaratılan etki değeri  bu nedenle önemlidir.

Amacımız, günümüzde, dünyada değer bulan  “Kültür ve Bilim Dillerini” ve Cumhuriyet’in 2. Yüzyılına başladığımız günümüzde, Türkçe’nin bu konuda kat ettiği yolu incelemektir. 

2. Kültür ve Bilim Dili Nedir?

Dünyadaki tüm diller, toplumların ekonomik, refah düzeyi ve yaşam koşullarına koşut; eğitimle, yazılı belgelerle, kültürel ve bilimsel üretimle, yeni kavram ve terimlerin gündeme gelmesi, bunları özümsenmesi ile gelişir, sonuçta dünya uygarlığına katkı yapar.

“Kültür ve bilim dilleri” arasında yer alan dillere bakarsak;

• Tarihsel dayanağı,
• Üretimleri (Yazmalar, yazılı belgeler),

– Sürekliliği ve

• Terim birliği, “standart” dil özellikleri ve ortak abece’nin varlığı görülmektedir

Güncel olarak; İngilizce, Fransızca, Almanca, İspanyolca, Rusça, Çince, Japonca böyle dillerdir.

Tarihsel olarak, bu anlamda; Antik Yunanca, Latince, Arapça, Farsça dilleri sayılabilir.

Kültür ve bilim dili olmak için, çok konuşulan dil olmak yeterli değildir, ayrıca Üretilen kültürel ve bilimsel değerler ve bunların yarattığı etki değeri ve Uygarlığa katkılarını dikkate almak gerekir.

Örneğin, etkin kültürel, bilimsel yazılı üretimi olan Japon, Alman, İsveç, Kore dilleri de önemlidir.

3. “Entelektüel“ Bilim İnsanı, Demokrasi Kültürü

Tarihsel süreç içerisinde, tüm toplumlarda;

– Ekonomi, refah düzeyi, eğitim, kültür, teknoloji / dijital teknoloji ve bilim ilerledikçe,

• Felsefe ve fen dersleri de içinde olan, eğitim düzeyi yükseldikçe,
• Toplumun “entelektüel”  yapısı ve demokrasi anlayışı geliştikçe,
• Ekonomi gelişmiş, bilge kişiler yetişmiş, yeni yazılı belgeler, yapıtlar ortaya çıkmıştır.

Örneğin, Avrupa Üniversite Reformu’nun öncelikli amacı; “entelektüel” bilim ve kültür insanı yetişmesidir. Çünkü, “entelektüel” açıdan zayıf olan, bilimsel ortamlarda, üretilen bilimsel değerlerin de yetersiz kaldığı görülmüştür.

29 Avrupa ülkesinin, 1999 yılında Bologna bildirisini imzalamasından bu yana, Avrupa Üniversite Reform ve “Avrupa Yükseköğrenim Alanı” belirleme çalışmalarına başlamıştır.

Türkiye, Salamanca toplantısı (31 Mart 2001) sonrası, Bologna Sürecine katılmış (2002), Günümüzde 48 ülke ve toplam 800 yükseköğretim kurumu üyedir. Türkiye 59 yüksek öğrenim kurumu ile üyedir.

Türkiye’nin Avrupa Üniversite Reformu çalışmalarına katılması, Atatürk’ün 1933 Üniversite Reformu’ndan günümüze (!946 ve 1981 Üniversite Yasa düzenlemeleri dahil) en önemli ve çağdaş girişim olmuştur.  https://www.eua.eu/our-membership/member-directory.html

4. Türkçe Yazılı Temel Kaynakların Önemi

Türkçe açısından; Taş yazıtlar (Çoyr Yazıtı, 681-693, Orhon yazıtları, 716, 732,735), Uygur Yazmaları, Destanlar dışında, günümüze ulaşmış kağıda yazılı; yazmalar, belgeler ve yapıtlar da bulunmaktadır:

Kaşgar Türkçesi’nin “resmi dil” olduğu Karahanlı Devleti (840-1212)

Bu dönemde, “İpek Yolu” ticaretinden pay alınmış, toplumun refahı yükselmiş, bayındırlık yapıları yapılmış,“medreseler” kurulmuş, eğitimde felsefe, astronomi, matematik, fen dersleri okutulmuştur.

Sonuç olarak, toplumun kimliğini, “moral” değerlerini, dayanışma gücünü yükselten ve bu değerleri sonraki kuşaklara aktaran, çokça bilge kişi yetişmiş ve özgün değerli yazmalar (yapıtlar) üretilmiştir.

• Kutadgu Bilig (1069-1070) (Balasagunlu Yusuf, Has Hacib), (Fotoğraf 1),

• Divanu Lugati’t-Türk (Türkçe-Arapça Ansiklopedik Sözlük) (1072-1074) (Kaşgarlı Mahmud (1108-1105 Kaşgar, Opal) (Fotoğraf 2,3).

Kaşgarlı Mahmud, Türkçe’nin önemli temel yapıtı “Divanu Lugati’t-Türk’ü” (Türkçe-Arapça Ansiklopedik Sözlük), siyasi kaçkın olarak bulunduğu Bağdat’da yazmıştır (1072-1074) Divanı Hikmet (Hikmet Divanı) (10.yy) Ahmed Yesevi,

• Atabetü’l Hakayık (12. yy, 1125!) Yeknekli Edib Ahmed (Yekneki) yazmıştır.

Çağatay Türkçesi‘nin “resmi dil” olduğu Timurlu Devleti (1370-1507)

Bu dönemde de “İpek Yolu Ticaretinden” pay alınmış, refah düzeyi yükselmiş, açılan “Medreselerde” felsefe, astronomi ve fen dersleri okutulmuştur.

Hüseyin Baykara zamanında (1469-1507), Herat’da bilge kimse yetişmiş, değerli yazmalar üretilmiştir

• Muhakemetü’l Lugateyn (1499)  Ali Şir Nevai (1441-1501)’nin (Fotoğraf 4,5), “1499” yılında Herat’da yazdığı, “İki dilin -Farsça ve Türkçe- karşılaştırılması” anlamına gelen, Muhakemetül’l Lugateyn, Çağatay Türkçesi’nin en önemli yazıl temel yapıtlarından birisidir.

Çağatay Türkçesi ile Agra’da, Babür Şah (1483-1530)’ın yazmış olduğu;

– Babürname (1494-1529, Agra) (Otobiyografi) de belirtilebilir (Fotoğraf 6).

(Babür Şah, Babürlü Devleti (1526-1858)’nin Kurucusu)

Eski Anadolu Türkçesi ile Amasya’da yazılmış (Çoğu Endülüslü Zehravi’den çeviri) olan;

• Cerrahiyet’ül Haniyye (1465) (Şerefeddin Sabuncuoğlu) (Fotoğraf 7).   

Kıpçak Türkçesi ile Kırım’da yazılmış olan;

• Kuman Kitabı Kodeks Kumanikus (1303) sayılabilir (Fotoğraf 8).

“Tüccar” Venedik-Cenevizliler’in Sözlüğü: (55 yaprak;110 sayfa) (Latince-Kıpçakça, Latince-Farsça),

“Misyoner” Alman Papazlar’ın Sözlüğü: (27 yaprak; 54 sayfa) (Kıpçakça-Almanca, Kıpçakça-Latince)

Fotoğraf 1. “Kutadgu Bilig” (Mutlu Eden Bilgi), Balasağunlu Yusuf (Has Hacib), tarafından “1069-1070” yıllarında Kaşgar’da yazılmıştır. Türkçe’nin en önemli yazılı temel kaynaklarından birisidir.

Fotoğraf 2,3. Kaşgarlı Mahmud (1108-1105 Kaşgar, Opal). Türkçe’nin yazılı temel taşlarından birisi olan “Divanu Lugati’t-Türk” (Türkçe-Arapça Ansiklopedik Sözlük)’ü, “1072-1074)” yıllarında, Bağdat’da yazmıştır,

    

Fotoğraf 4,5. Ali Şir Nevai (1441-1501 Herat). Çağatay Türkçesi’nin Büyük yazarı.

Fotoğraf 6. Çağatay Türkçesi ile Babürname (Otobiyografi)’yi yazmış olan Babürşah (1483 fergane-1530 Agra).

Fotoğraf 7. Şerefeddin Sabuncuoğlu Portresi, Cerrahiyyet’ül Hâniyye (1465) (Millet Kitaplığı. Tıp, nr. 79/353).

Fotoğraf 8. Karadeniz’in kuzeyindeki Kıpçak (Kuman) Türkleri’nden derlenmiş iki ayrı metin vardır (1303). 

https://www.sanatduvari.com/codex-cumanicusta-ilgi-ekinin-durumu-uzerine/

4. Dünya’da Çok Konuşulan Diller

Günümüzde, eğitim, dijital teknoloji ve ticaretin gelişmesi sonucunda, İngilizce yanında, büyük ekonomik ve nüfus gücüne sahip olan Çin ve Hind dilleri, eğitimli ve yenilikçi genç kuşaklar sayesinde etkin duruma gelmiştir.

Daha sonra İspanyolca, Arapça, Fransızca, Bengalce, Portekizce, Rusça, Endonezce gelmektedir.

Türkçe’nin çeşitli diyalektleri de önemli bir yer tutmaktadır (250 10).

Ekonomik, eğitim, kültür ve bilimsel iletişimin artması, bilginin paylaşılması; çeşitli diyalektler arasındaki karmaşanın giderilmesi,  İngilizce, Arapça gibi dillerde olduğu gibi;  “Standart Türkçe” ve “ABCE” oluşumuna katkı yapabilir.

Örneğin Nobel Ödülü alan ülkelere ve dillere bakılırsa, büyük çoğunluğunun ABD, AB Ülkeleri ve İngilizce olduğu görülür.

5. Türk Devletler Teşkilatı (TDT) (Türkçe Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi)

Türkçe konuşan devletler ve “halklar” arasında, iş birliğini geliştirmek amacı ile kurulmuştur. (Fotoğraf 9)

Fotoğraf 9. Güncel Türk Devletleri teşkilatı Bayrağı (6 Kasım 2024). Ülkelerin bayraklarındaki ortak simgeler kullanılmıştır: Yıldız (Azerbayacan), Mavi (Kazakistan), Güneş (Kırgızistan), Selçuklu yıldızı (Türkmenistan).

Nahçıvan Anlaşması (3 Ekim 2009, Nahçivan): Türkçe Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi kurulmuştur.

İstanbul Toplantısı (12 Kasım 2021, İstanbul): Türk Devletleri Teşkilatı adını almıştır.

Amaç: “Türk dilleri konuşan devletler ve ‘halklar’ arasındaki kapsamlı iş birliğini geliştirmektir.”

"Uluslararası Türk Akademisi Araştırma Merkezi" (28 Ağustos 2014):  Türk dili konuşan dört devlet (Kazak, Kırgız, Azerbaycan, Türkiye) tarafından kurulan araştırma merkezi, çalışmaya başlamıştır. Merkezi Kazakistan’ın Başkenti Nur Sultan (Astana)’da bulunmaktadır.

Bu kuruluşun, “Kültür ve Bilim Dili Türkçe” ile ilgili çalışmalara, Türkçe’nin temel yazılı kaynaklarına, “Ortak Standart Türkçe” ve “Ortak ABECE” için “uygulanabilir bir yöntem” bulacağına, eğitimde akla ve bilime dayalı uygulama ve evrensel iletişim yapılmasına, katkı yapacağına, zaman içinde daha iyi sonuçlar alınacağına inanıyorum.

Sonuç:

• Dünya dillerinin eğitim, kültür ve bilim dili olarak gelişmesi, aynı zamanda ekonomik ve yaşam koşulları ile de ilişkilidir.
• Günümüzde dünya ekonomisinde etkili olan ve uygarlık yarışında öne geçen ülkelerin, özellikle İngilizcenin bu alanda egemenliği tartışmasızdır.
• Türkçe’nin kültür ve bilim dili olarak diğer diller arasında ve uygar dünyada yer alması açısından, geçmişten gelen önemli ve değerli yazılı kaynak birikimi bulunmaktadır.
• Fakat bu tarihsel yazılı kaynaklar özetle üç koldan gelişim göstermiştir:

Kaşgar Türkçesi, Çağatay Türkçesi ve Eski Anadolu Türkçesi (Bunlar dışında da vardır).

• Güncel olarak, Cumhuriyet dönemi ile birlikte, Türkiye’de Atatürk’ün 1933 Üniversite Reformu, çağdaş üniversitelerin kurulması, genç kuşakların çağdaş eğitimle yetişmesi sonucu, pek çok bilge “entelektüel” kültür, sanat ve bilim insanları yetişmiştir.
• Bunların ortaya koymuş oldukları yazılı kültürel ve bilimsel kaynakların, ülkemizde ve uygar dünyada değer bulması ile Türkçe’nin daha saygın bir yerde olacağı kuşkusuzdur.
• Cumhuriyet’in 2. Yüzyılında, Türkçe’nin, tüm bu birikimlerin ışığında, daha çok ve daha üst düzeyde kültür ve bilimsel yapıtlar üreterek, çağdaş dünyada iletişimini arttırarak, var olmasının çok güçlü bir seçenek olduğu görülmektedir.
•  Özellikle, Tıp ve Mühendislik alanlarında, bilimsel anlamda oluşan büyük birikimin, yeni yüzyılda daha belirgin olarak görüleceğini ve uygarlığa katkı yapacağını düşünüyorum.
• Türkçe’nin, çok konuşulan diller arasına girmesi için, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve UNESCO gibi kurumların bilimsel ve kültürel yayınlarının “ortak” Türkçe ile çevirilerinin yapılması,  yeni bilgilerin paylaşılması, dijital ya da basılı biçimde, daha geniş alanlara, genç kuşaklara ulaştırılması önemli bir değer yaratabilir.
• Tarihsel dönemlerde, özellikle Kaşgar Türkçesi ve Çağatay Türkçesi ile ortaya çıkan yazmalar ve yapıtlar,  Karahanlı, Timurlu, Babürlü dönemlerinde dikkat çekicidir. Bu dönemlerde, toplumun ekonomik olarak İpekyolu ticaretinden pay aldığı, “medreselerde“ felsefe, astronomi, matematik, vb. fen derslerinin okutulduğu ve “resmi dilin” Çağatay Türkçesi olduğu görülmektedir.
• Bu bakımdan Cumhuriyet Türkiye’sinin, son yüzyıldaki birikimiyle, toplumun ekonomik ve yaşam koşullarının daha iyileşmesi ile önümüzdeki yüzyılda daha üst düzeyde kültürel ve bilimsel işler ve yapıtlar üretebileceği, uygarlık yolunda da liderlik yapılabileceği söylenebilir.
•  “Türk dilleri konuşan devletler arasındaki kapsamlı iş birliğinin geliştirilmesi” amacı ile kurulan Türk Devletler Teşkilatı (TDT) (12 Kasım 2021, İstanbul)’nın, kültür ve bilim alanındaki gelişmeye önemli katkı yapacağını düşünüyorum.  Özellikle, evrensel uygarlığa ve barışa, bu yolla katkı açısından önemli bir “sinerjik” etki yaratacağı söylenebilir.
• Sonuç olarak, Türkçe açısından bakarsak;

1.  Tüm dünya dillerinde olduğu gibi, dijital teknolojinin etkisi altındaki yeni dünyada, çeşitli “diyalektlerin”, “iletişim karmaşasının” dışında, uygulanabilir ortak “standard” Türkçe ve “abece” oluşumuna odaklanmanın, çeşitli yararını zamanla göreceğimizi,
2. Çağdaş üniversitelerde yetişen “entelektüel” genç kültür ve bilim insanlarının, dijital teknolojinin de yardımı ile dünya uygarlığına da katkı yapacak, üst düzeyde üretimler ve yapıtlar ortaya koyacağını düşünüyorum.

--------------

Kaynaklar

Ethnologue 2025, UNESCO Dil Çeşitliliği Raporu ve küresel dil trendleri analizleri

https://en.tempo.co/read/2036304/top-10-most-spoken-languages-in-the-world-2025

https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/dunyada-yaklasik-250-milyon-kisi-turkce-konusuyor/921506

https://www.herkesebilimteknoloji.com/haberler/yasam/nobel-odullerinin-ulkelere-gore-dagilimi-2020

Özönder Barutçu FS. Çöyr Yazıtı, AÜ DTCF Modern Türklük Araşt. Dergisi 2006;3 (3):108-124.

Çelik Hİ. Türkiye’de Üniversite Reformları ve Günümüze Yansımaları. Eğitim ve İnsani Bilimler Dergisi: Teori ve Uygulama, 2025;16 (Özel Sayı):141-164.