(Otobiyografi 14)
Antik Antakya’nın kuruluşu
Antik Antakya (Antioch, Antiokia), İÖ 22 Mayıs 300’de yeni bir kent olarak, Büyük İskender’in komutanlarından I. Seleucus Nikator tarafından, Asi Irmağının doğu yakasında kurulmuştur.
İÖ 64 yılına dek Seleucus Devleti’nin merkezi, bu tarihten sonra da Roma’nın Suriye Eyaleti’nin merkezi olmuştur.
Uzak Asya ve Mezopotamya’dan gelen yolların Akdeniz’e ulaştığı yerde kurulmuş olan Antik Antakya, Asi Irmağı ile Akdeniz’e bağlanmıştır.
Varlık içinde yüzen Antik Antakya, dünyanın en görkemli kentlerinden birisidir.
Antik Antakya, "İkinci Roma" ve "Hristiyanlığın Beşiği" olarak adlandırılmıştır.
Antik Antakya nüfusu, Erken Roma döneminde çok artmış ve “250-500” bine ulaşmıştır. .
Bu döneminde, Antik Antakya ile ilgili olarak, Cicero, "Pro Archia Poeta" adlı yapıtında şöyle yazmıştır:
"Antakya, bilgili insanlarla dolu, liberal yaşamın olduğu kalabalık bir kenttir."
https://greekreporter.com/2026/06/29/history-hellenistic-city-antioch/
Cicero. Pro Archia Poeta. Le-Livre, SABLONS, FransaLe-Livre, SABLONS, Fransa, 1937.
Antik Antakya, İskenderiye ile yarışacak düzeye ulaşmış olmasına karşın;
a) Sürekli depremler,
b) Saldırılar altında kalması,
c) Ticaret yollarının değişmesi sonucu büyük yıkıma uğramıştır.
Görkemli Antik Antakya uygarlık yapıları, Antakya ve Defne’de yerin ve zeytin ağaçlarının altında kalmıştır.
Her depremden sonra, kentin aynı yerde yaşamını sürdürmesi nedeniyle, “fay zonları” üzerindeki yaşam, benzer yıkımları yaşaya gelmiştir.
Değişik inançlara ait antik Tapınakların bulunduğu ve “Hristiyan” sözcüğünün ilk kullanıldığı yer Antik Antakya’dır.
-----
İskender'in diğer bir komutanı Lisimahos, İÖ 300’de liman kenti, Antik Efes’i (Efesus) kurmuştur.
Downey G. A History of Antioch in Syria from Seleucus to the Arap Conquest, , New Jersey: Princeton University Pres., 1961.
Antik Antakya ve Antik Efes eş zamanlı kurulmuştur
Güncel olarak, önemli turizm merkezi “Antik Efes” gibi, “Antik Antakya” da olmalıdır.
Antakya’nın, turizm açısından çekim merkezi özellikleri, Efes’ten daha az değildir.
Bu durum, Antik Antakya’nın ve bölge halkının refahı için önemli bir gelir kapısıdır.
Antik Antakya’dan günümüze ulaşan izler ve güncel olarak görünür olan yapılar;
– Su kemerleri,
– Kale kalıntıları,
– Demir Kapı,
– Hipodrum alanındaki kalıntıar
– Defne ve Antakya Tiyatrolarına ait izler,
– Aziz Petrus Kilisesi (Aziz Petrus Mağara Klisesi)
– Seleucia Pieria’daki antik kent kalıntıları ve
– Titus Tüneli’dir.
Buna karşın mozaiklerin çıkarılmış olduğu kültür varlıkları ile ilgili yapılar henüz ortaya çıkarılamamış olduğu gibi, bu konuda her hangi yeni düşünce de yoktur.
Antik Antakya’nın güncel önemini daha iyi anlayabilmek için,
Antik Efes kenti ile birlikte incelemek yerinde olur:
Çünkü Antik Antakya’nın, yukarıda belirttiğim nedenlerle yitirilmiş görkemli antik uygarlık yapıları, güncel olarak Antik Efes’te ayakta durmaktadır.
Antik Antakya kalıntısı yapılar nerede?
Antik Antakya’nın simgesi olmuş ve tarihçiler tarafından tanımlanmış olan görkemli yapıların, özellikle Antakya ve Defne’de izlerini bulmak gerekiyor (Saraylar, Tiyatrolar, Tapınaklar, Hipodrom, Yollar, Hamamalar, Çeşmeler, Anıtlar, Surlar, Agoralar, vb.) bulunması ve gün yüzüne çıkarılması gerekiyor.
Fotoğraf 14-1. Trajan- Traianus (53 -117) Harbiye-Antakya Su Kemeri. https://antakyagazetesi.com/kopru-degil-su-kemeri/
Fotoğraf 14-2. “Psyches” “Psişikler” Kayığı Evi Mozaikleri:1932-1939 yıllarında, Harbiye (Defne) de Princeton Üniversitesi Antakya Kazılarında görülen Antik Antakya Roma dönemi mozaikleri ve o günün koşullarında yapılan arkeolojik uygulama.
Molacek EM, Rogers DK. The Mosaics of the House of the Boat of Psyches: Reexamining Identity at Antioch.
In book: A Quaint and Curious Volume: Essays in Honor of John J. Dobbins (pp.168-196) Publisher: Archaeopress2021;168–196. https://www.researchgate.net/publication/358151531_The_Mosaics_of_the_House_of_the_Boat_of_Psyches_Reexamining_Identity_at_Antioch
Fotoğraf 14-3. Antakya mozaiklerinin çıkarılıp, götürülmesi amacı ile 1932-1939 döneminde yapılan kazılar, uygulanan teknolojinin mozaiklerin alınıp götürülmesi amacı taşıdığı, antik yapıları mozaikler ile birlikte yerinde korumayı amaçlamadığı görülmektedir.
Antioch: The Lost Ancient City - Conserving the Antioch Mosaics. https://worcesterart.org/exhibitions/past/cons.html
Fotoğraf 14- 4. Defne (Harbiye), Menander evi mozaiği “Apollo ve Daphne mozaiği”, Princeton Üniversitesi “Antakya Kazı Komitesi” Müzesindedir. Fotoğraf: Bruce M.White. https://artmuseum.princeton.edu/story/antioch-through-ages
Antioch on-the-orontes: the excavations 1933-1936 – Archive.org
ochre.lib.uchicago.edu › antiochAntioch-on-the-Orontes Online – University of Chicago.
Antakya’da bulunan kilise, Aziz Petrus Kilisesi (Aziz Petrus Mağara Klisesi).
6 ve 20 Şubat 2023'te on binlerce insanın yaşamını yitirdiği ve büyük yıkıma yol açan depremde ayakta kalmıştır.
Fotoğraf 14-5. Aziz Petrus Kilisesi (Aziz Petrus Mağara Klisesi).
https://www.memphistours.com/turkey/church-of-saint-pierre
Antik Efes (Ephesus) kalıntısı yapılar
Fotoğraf 14-5. Antik Efes’in genel görünümü. https://www.tripadvisor.com.tr/Attraction_Review-g293976-d294528-Reviews-Ephesus_Terrace_Houses Selcuk_Izmir_Province_Turkish_Aegean_Coast.html#/media/ 294528/?type=ALL_INCLUDING_RESTRICTED&albumid=-160&category=-160
Fotoğraf 14-6. Antik Efes (Ephesus) kenti. https://muze.gov.tr/muze-detay?DistId=EFS&SectionId=EFS01
Fotoğraf 14-7. Antik Efes Yamaç Evleri. Güncel yapılan arkeolojik çalışmalar ile, villa/saray yapıları, oda tabanlarındaki mozaikler ve duvardaki freskler korunmuş olarak izleniyor.
https://www.tripadvisor.com.tr/Attraction_Review-g293976-d294528-Reviews Ephesus_Terrace_HousesSelcuk _Izmir_Province_Turkish_Aegean_Coast.html#/media/294528/?type=ALL_INCLUDING_RESTRICTED&albumid=-160&category=-160
Antakya ve Efes Arkeolojik Kazılarının Karşılaştırılması
Güncel olarak, Antik Antakya’nın değerini daha iyi anlayabilmek için Antik Efes ile karşılaştırmak yaralı olacaktır.
Antik Efes Arkeolojik Kazılarında uygulanan yöntem ile
Antakya’da 1932-1939 yıllarında uygulanan yöntemler karşılaştırıldığında,
daha geniş açıdan, bu konuyu herkesin düşünmesinin gerekli olduğu görülüyor.
Roma kültürünün egemen olduğu bu dönemde,
Antik Efes Arkeolojik Kazılarında bulunan antik yapıların benzerlerinin de
Antik Antakya’da olması gerekiyor.
Güncel olarak, arkeolojide kullanılan ileri görüntüleme yöntemleri bunların yerlerinin saptanmasını sağlayabilir.
1932-1039 Princeton Üniversitesi Antakya Kazılarında;
Dönemin var olan uygarlık yapılarının korunması göz ardı edilerek, içerisindeki;
– Mozaikler sökülerek çıkarılmış ve götürülmüş,
– Mozaiklerin içinden çıkarıldığı mimari yapıların dikkate alınmamış olduğu görülüyor.
Bu nedenle Antik Antakya’da olası var olan yerlerin bulunup;
– Güncel teknoloji ile
– Efes’te olduğu gibi, bir bütün olarak, gün yüzüne çıkarılması gerekiyor.
“Antik Antakya”, “Yitik Kent” kavramının bölge için önemi nedir?
“Antik Antakya”, “Yitik Kent” konusu;
Kültürel, tarihsel ve sosyal boyutu yanı sıra büyük bir ekonomik konudur.
“Antik Antakya”, “Yitik Kent’in”’ gün yüzüne çıkarılması, dünya uygarlığına katkı yanı sıra, “inanç-tarih-kültür-doğa” turizminin yönünü;
– Antakya’ya yöneltecek ve
– Topluma büyük bir “kültürel” gelişme ve “refah” kapısı açılmasına yol açacaktır.
Antik Antakya Küçük Dalyan (Asi Adası) Koruma Alanı
Princeton Üniversitesi belgelerinde (Fotoğraf 14-8,9),
– Bir sınırı Asi Irmağı ile,
– Diğer sınırı da Maşuklu ve 119. Cadde ile çevrili Asi Adası, (Küçük Dalyan),
– Oldukça geniş ve çok önemli bir bölgedir,
– Buradaki tüm antik yapıların yerini Campbell MA, belirlemiştir (Saraylar, Tapınaklar, Hamamlar, Stadyum, vb).
Princeton Üniversitesi kazısı: 4 Mart 1932 - Eylül 1939
Antik Antakya ve Çevresi Arkeoloji Kazısı,
Princeton Üniversitesi Sanat ve Arkeoloji Bölümü tarafından
“4 Mart 1932 - Eylül 1939” döneminde yapılmıştır.
Prof. Dr. Charles Rufus Morey (20 Kasım 1877 – 28 Ağustos 1955),
Princeton Üniversitesi Sanat ve Arkeoloji Bölümü Başkanı olup,
1932-1939 yıllarında, Antik Antakya Kazılarını yönetmiştir.
Fotoğraf 14-8. Antakya Genel Görünüş (13.05.1932). Üzerinde Kale kalıntıları bulunan Habib-i Neccar Dağı etekleri ile Asi Irmağı arasındaki hafif eğimli alanda yer alan Antakya kent dokusu, Asi Irmağı ve üzerinde iki yakayı bağlayan Antakya Roma Köprüsü görülüyor.
https://pi.lib.uchicago.edu/1001/org/ochre/e0a67fd8-689f-40e3-a89a-f4737e9e96d0
Fotoğraf 14-9. Küçükdalyan Koruma Alanı, Türkiye yasalarına göre "Birinci Derece" Arkeolojik Koruma Alanı ilan edilmiştir. Belediyenin imar planlarında olduğu gibi bırakılması gerekir. Bilimsel amaçlar dışında kazı yapılamaz (Yerel müzenin onayıyla özel kazılar yapılabilirse de, bu yasa, bu tür alanlarda kazıları yasaklamıştır).
https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-43249/kültürel-ve-doğal-mülkiyetin-korunma-yasası-.html
https://libaniusredux.blogspot.com/2019/
Fotoğraf 14-10. Antakya kazılarını yapan Princeton Üniversitesi üyeleri ve kazı yapılan yerlerin, bahçelerin sahipleri olan Antakya eşrafı. 7.05.1936, Harbiye.
İlk sıra: Shükri Abdul Malak, Suraya Bey Barrakat, Shakib Bey Barrakat, Muhammed Bey Adali, C.R. Morey, Hajji Rashid Agha Kusieri, Nafieh Bey Adali, Doctor Abdul Rahman Malak
İkinci sıra: Samaan Totah, William Gad, Apostolos Athanassiou, Richard Stillwell, W.A. Campbell, Reis Mahmud Kriem, Hal Noble, Jean Lassus, Reis Barbari Mahmud Isa, Adib Ishak
Visual Resources: Department of Art and Archaeology Princeton University,resphotos@princeton.edu,
© Item Type, Album Photograph, Image Num 6008, Date 7/5/1936
Antioch Album Photographs 2023 Trustees of Princeton University
90 yıllık bir fotoğrafın söyledikleri
Hatay’ın Türkiye’ye katılmasından (29 Haziran 1939) önceki günlerdeki (7.05.1936) 90 yıllık bu fotoğrafta;
Antakya eşrafı, başlarına Fes giymiş olarak görüntü vermelerine karşın;
Diğer yandan, bu yıllarda, Antakya halkı da şu türküyü söylüyordu:
“Ben istemem mor fesi,
Olursa Şapka olsun,
Mustafa Kemal Rütbesi.”
(Aliye Canda)
Princeton Üniversitesi “dijital” belgeleri ve deprem gerçeği
(4 Mart 1932 - Eylül 1939)
Princeton Üniversitesi arşiv (dijital) belgelerini incelediğimde;
Antik Antakya ile ilgili çok değerli bilgilerin var olduğunu gördüm.
Antik Antakya; yerin 8 m ve 11.5 m altında durmaktadır.
6 Şubat ve 20 Şubat 2023 depremleri sonrası;
– Yeniden yapılaşmaya giderken,
– Antik Antakya üzerine yapılaşma yapılmamalıdır.
– Güvenlik açsından da, bu bölgeler fay zonları üzerindedir.
Princeton Üniversitesi Antakya Kazılarına ilişkin bilgileri, adresleri, linkleri;
– Makaleler yazarak (Ajans Bakırçay, Akademik Akıl) duyurmamın amacı,
– Toplumun bilgilenmesi, öğrenmesi ve
– Yeni bir adım atılması içindir.
Toplumun, yeterli eğitim, kültür ve “entelektüel” alanda gelişmesi, yeni ve daha ileri gelişmelerini sağlar.
Uygar dünyada yaşamın doğal bir sonucu olarak;
“Geçmişte yapılanlardan bir ders çıkarmak gerekiyor.”
Avrupa ülkeleri, yaşlanan toplumun eğitimini geliştirmek için, her yolu deniyor.
Örneğin; her yaştan non-formal eğitimli kimselere, ek eğitim vererek, iş gücünü ve formal eğitimlileri güçlendirmeye çalışıyor.
İleri eğitimli ve “entelektüel” genç nüfus sağlamak için; Avrupa Üniversite Reformu yapıyor, kendi kültürüne yatkın yerlerden, eğitimli ve iş gücü yüksek gençleri topluyor.
Princeton Üniversitesi, Kaynaklar
-----------
Antioch on the Orontes. 1932-1939 yılı kazıları, 5 cilt,
Princeton Üniversitesi, Antioch mosaic restoration Project.
https://artmuseum.princeton.edu/story/antioch-mosaic-restoration-
Princeton University Art Museum. Princeton, NJ 08544 609.258.3788project.
---------------
Makaleler
Canda MŞ. Doğunun Kraliçesi Antik Antakya Nerede? Ajans Bakırçay, 4.03.2023.
Canda MŞ. Antik Antakya (Antiokheia) Mozaikleri ve Princeton Üniversitesi Belgeleri (1932-1939). Ajans Bakırçay. 24.08.2023.
Canda MŞ. “Antik Antakya: Yitik Kent”. Ajans Bakırçay 15.09.2023.
Canda MŞ. Yüzyılın Kazısı: “Altın Antakya’nın Görkemli Mozaikleri”. Ajans Bakırçay.13.06.2024
Canda MŞ. Antik Antakya (Antioch, Atiochia), Bergama (Pergamon), Efes (Ephesus). Ajans Bakırçay. 5 Haziran 2024.
------------
Antik Antakya döneminde orta sınıf
Toplumların, eğitim, kültür, sanat, spor ve refahının gelişmesinde “orta sınıfın” özellikle “ekonomik” anlamda güçlü olması önemli bir etkendir.
– Roma döneminde, “toplumun orta sınıfı, olağanüstü varlıklı duruma gelmiştir.”
– “Görkemli Antakya mozaikleri” ve
– Pek çok uygarlık yapıları yapılmıştır:
“Hamamlar, Saraylar, Villalar, Tiyatrolar, Tapınaklar, Su yoları, vb.” yapılmıştır.
Antakya Mozaikleri bilimsel belgelerdir
Antakya Mozaikleri;
– Dönemin kültürünü, insan yapısını, tarihini, günlük yaşamını, uygarlığını, inancını, öykülerini, doğasını kayıt altına almış,
– Günümüze ulaştırmış olmakla,
– Aynı zamanda okunması gerekli bilimsel belgelerdir.
Antakya adı ve yeri kuruluşundan beri değişmemiştir
Her deprem sonrası, Anka kuşu gibi yeniden küllerinden doğan “Antakya; adı ve yeri değişmeden, kuruluştan bugüne ulaşmış olması, eşsizdir.”
Antik Antakya’dan çıkarılmış “Görkemli Antakya Mozaikleri”, günümüzde dünya müzelerini süsleyen değerli yapıtlardır.
UNESCO Dünya Kalıtı Sıralamasını
Bu nedenle,
UNESCO Dünya Kalıtı Sıralamasını (World Heritage) ve Türkiye’nin bu konudaki haklarını bilmeliyiz.
Bu alanda çalışan Tarih, Arkeoloji, Hukuk ve Siyaset uzmanları yetiştirmeliyiz.
Sonuç
Antik Antakya, uygarlığın kültürel bir emanetidir
“Antik Antakya, geleceğe ve uygarlığa kazandırılması gerekli bir emanettir.”
Halkımız kültürel açıdan, “emanet” konusunda duyarlıdır.
Toplumumuzda;
– Her düzeydeki “Cehalet” yenildikçe,
– Yeterli eğitimli, yürekli, aydın “entelektüel” yurttaşlar çoğaldıkça,
– Bunlar iş başına geldikçe,
– Demokrasi kültürü geliştikçe,
– Bu işlerin de daha iyi olacağını düşünüyorum.