Hatay’da, 6 Şubat 2023 depremleri ve 20 Şubat 2023 depremi sonrası yapılacak işlere şu açılardan bakılabilir:
– Deprem bölgesindeki illerde ve Hatay’da özellikle Antakya, Defne, Samandağ, İskenderun, Kırıkhan’da büyük yıkımlar olmuştur.
– Çok sayıda can yitirilmiş, yakınlarımızı da yitirdik.
– Sağ çıkanların da kimisi sakat, engelli kalmış, onulmaz acılar, dramlar yaşanmış, yaşanıyor.
– Bu tür depremlerde travmaya bağlı görülen; ezilme, yaralanma, incinme, kırık, kopma, sinir, kas kesileri, organ yitimleri, vb. sakatlıklar çoğu yaşam boyu sürer.
Travmatoloji Bilim Dalı bu konu ile uğraşır.
Depremde “Crush/Ezilme sendromu”, Diyaliz
Depremlerde, “trafik ve iş kazaları” sonrası kas dokusu ezilmesiyle ortaya çıkar (rabdomiyoliz).
Kas ağrısı, şişlik, koyu idrar, böbrek yetmezliği yapar. Erken aşamada sıvı, elektrolit, diyaliz uygulanır.
Depremde, Crush/Ezilme sendromu; ilk üç gün “48-72 saat” içinde hemodiyaliz yaşamsaldır.
Hatay Depremi ile ilgili elde edilen bilgilerin ışığında, dersler çıkarılması gereklidir.
Yerel bilimsel kuruluşların bunu araştırması ve yazması gerekir.
Sever MŞ, et al. Treatment Modalities and Outcome of the Renal Victims of the Marmara Earthquake. Nephron 2002; 92 (1): 64–71. https://doi.org/10.1159/000064487
Fotoğraf 1. Prof. Dr. M. Şükrü Sever’in Marmara Depreminden çıkarılan sonuçları yazmış olduğu değerli kitabı.
Sever MŞ. Crush Senrdonu ve Marmara depreminden Çıkarılan Dersler. Türk Nefrolji Derneği Yayını, Istanbul, 2002;285.
Hatay, MKÜ ve diğer deprem illerindeki, bilim dallarındaki Dr’lar gibi, diyaliz ve böbrek yetmezliği ile ilgili yetkili, görevli yerel ve gönüllü konuk doktorlar, uzmanlar, öğretim üyeleri, özel diyaliz merkezleri, acil tıp uzmanları, olağanüstü koşullarda, ailelerini bırakarak, hastaları yaşatmak için çalışmışlardır.
Başka yerlerden (İzmir, Denizli, Tunceli, Mersin, Tekirdağ, vb.), üniversitelerden de, çok sayıda gönüllü olarak doktorun da hizmet için geldiği anlaşılmaktadır.
Fotoğraf 2. MKÜ Acil Servis, depremde ayakta kalan Hemodiyaliz cihazları. 7 Şubat 2023.
Fotoğraf 3. Dr. Halil Akkaya (İç Hast.), Hemş. Betül İmreoğlu, Dr. Alican Baydar (Hemodiyaliz), Doç. Dr. Nergiz Bayrakçı (Nefroloji). Hemş. Tülay Özçelik, Hemş. Fatma Ültemek, Hemş. Büşra İder. 7 MKÜ Hastanesi, Şubat 2023, Antakya.
Fotoğraf 4. Doç. Dr. Nergiz Bayrakçı (Nefroloji), Hemş. Fatma Ültemek, Doç. Dr. Başak Bayram (Acil Tıp), Hemş. Gamze Özdil, Hemş. Büşra İder, Hemş. Tülay Özçelik. MKÜ Hast., 7 Şubat 2023, Antakya.
Depremden, iginç kimi izlenimler
Doç. Dr. Başak Bayram (İzmir BB Eşrefpaşa Hast. Başh.):
6 Şubat 2023 depreminde, görevli olduğu DEÜTF Acil AD’dan, diğerleri ile birlikte MKÜ Acil Servisi’nde görevlendirilmiştir.
Uz. Dr. Sefer Özgür (Torbalı Devlet Hastanesi):
Torbalı’dan, MKÜ Acil Servisi’ne gelmiştir. DEÜTF’nde Acil Tıp Uzm. eğtimi görmüştür.
Dr. Alican Baydar (Denizli Dev. Hast. Hemodiyaliz Merk.):
Balıkesir'de doğumuş (1993), Pamukkale Tıp Fak.'ni bitirmiş (2020), Ege Üniv.'nde Hemodiyaliz sertifika eğitimi almıştır.
Dr. Alican Baydar, Marmara (Gölcük) depremine (17 Ağustoz 1999) ilişkin “Crush /Ezilme Sendromu ve Marmara Depreminden Çıkarılan Dersler” (MŞ Sever) kitabından da yararlanmıştır.
İlk günlerde, enkazdan kurtulan çok olduğu için, kas ezilmesi sonucu “hiperkalemi” (Kanda potasyum artar) görülenlere ivedilikle (ilk 3 gün) hemodiyaliz gerektiğini düşünerek”, Hatay’a gitmiştir.
6 Şubat-11 Şubat 2023. MKÜ Hastanesi depremde sağlam ve ayakta olduğu için, diyaliz cihazları da sağlam ve ayaktadır, deprem ortamının etkileşimiyle atıl kalmıştır.
Dr. Alican Baydar; gerekli diyaliz tıbbi destek “gereçleri” (diyalizer, arter-ven seti, kateter) yanına alarak, görev yeri Denizli’den gelmiş, su sistemini onarmış, diyaliz cihazlarını işler kılmıştır.
MKÜ Acil Servisi yanında, yetkili Nefroloji ve Acil Tıp Uzm. gözetiminde, depremzedelerin yaşamasına yardım etmiştir.
“7-8 Şubat 2023, bin kadar travmalıda, 30 kadar crush (ezilme) sendromu (travmatik rabdomiyoliz) (kas ezilmesi) olgusu, Acil Servis ekibiyle birlikte saptanmış, hemodiyaliz uygulamıştır."
“9-11 Şubat 2023, enkazdan yeni kurtarılan 11 crush sendromu olgusu daha diyaliz yapılmıştır."
Doç. Dr. Başak Bayram ve Dr. Öğr. Üyesi Sefer Özgür;
Dr. Alican Baydar' adlı bir Doktorun, "diyaliz için gerekli destek tıbbı gereçlerle" birlikte gelerek, MKÜ'de diyalize gerek duyulan depremzedelere diyaliz yaparak yardım ettiğini bildirmiştir.
Uzm.Dr. Sefer Özgür’ün gözlemi: Depremin 26-144. Saatleri
(7-13 Şubat 2023, MKÜ Hastanesi, Acil Servis, Antakya)
Depremde ilk günlerde önemli sorunlardan birisi, hasta yoğunluğu ile tıbbi sarf malzemelerine, lojistik desteğe erişimdi.
Enkazdan çıkarılan çok hastada ezilme sendromu, rabdomiyoliz, elektrolit bozuklukları, akut böbrek hasarı gelişti. Bir kısmında acil hemodiyaliz gerekiyordu. Hemodiyaliz için gerekli diyaliz kateterleri çabuk bitti. Kateter bulmak için sağlıkçılar, gönüllüler, yakınlarımız, kurumlar, dayanışma ağı kuruldu, sorun çözüldü.
Acil Servise gelen Dr. Alican Baydar “- Hocam ihtiyaç varsa diyaliz yapabilirim” dedi, getirdiği diyaliz kateterleri ile ilk üç günde çok sayıda hastanın acil hemodiyalizini sağladı. Ezilme sendromunda, bu girişim yaşamsaldır.
Afet tıbbı; tıbbi bakım, malzeme bulunması, hasta transferi, beslenme, güvenlik ve eşgüdümü içerir.
Deprem sonrası sağlıkla ilgili yapılacak işler
Deprem sonrası, sağlık alanında yapılacak çok iş vardır.
Bilimcilerin, psikologların, hekimlerin gözetiminde;
• Rehabilitasyon,
• Fizyoterapi,
• Protez,
• Ortez ve
• Tıp Merkezleri gereklidir.
Depremin yarattığı fizikse, ruhsal ve psikolojik travmalar bireysel ve toplumsal özellik taşır.
Deprem sonrası, “Post travmatik” psikolojik bulgular;
• Duygusal (korku, öfke, üzüntü, suçluluk),
• Fiziksel (uyku bozukluğu, vb.),
• Bilişsel (aşırı duyarlılık),
• Davranışsal (madde kullanımı, izolasyon) ve
• Gelişimsel (çocuk, ergen, yaşlı) tepkiler görülebilir.
– Ağır fiziksel travma ve yıkım yaşamış, doğal olarak “travma sonrası psikolojik” sorunlar yaşayan, yaşam boyu “bu yeni durumla” yüzleşen “sorun yumağı” insanların rehabilitasyonuna, “insan hakları” açısından da bakmak ve “sahiplenme” gerekir.
Deprem sonrası “Post travmatik” rehabilitasyon
– “Merdiven altı uygulamalara açık bir alandır.” Unutulmamalıdır!
– Yeni teknolojilerin uygulanması için özel olarak çalışma yapılması, yöneticilerin bu konuyu daha çok önemsemesi, “yeterli” donanımı ve bilgisi olmalıdır.
Deprem bölgesi Türkiye, bu konuda teknoloji geliştirebilen, uluslararası bir merkez olabilir.
– Bölgede, devlete ya da yerel yönetimlere ait, “gelişmiş”, teknolojik Rehabilitasyon Merkezleri gereklidir. Örneğin, Antakya Depreminde çok sayıda ekstremite (kol, bacak) ampuyastonu yapılmıştır.
Bunlara çağdaş teknolojik yaklaşım gerekir.
– Hacettepe Üniversitesi Rehabilitasyon Merkezi
– MKÜ’de görevli, yeterli eğitim, bilgi, donanım ve yetisi olan bir bilim insanının liderliğinde, kapsamlı, tüm deprem illerini hedefleyen ayrı bir birim kurulabilir.
Çok yönlü, karmaşık olan bu konu, özen, bilgi, ilgi ister.