“Bütün iyilikler bilginin yararıdır; Bilgi ile göğe dahi yol bulunur.” Balasagunlu Yusuf Has Hacib. Kudatgu Bilig. Kaşgar 1070
***
Dünya Uygarlığının ve Dillerin GelişmesiDünya uygarlığının ve dillerin gelişmesi, giderek eğitim, kültür, sanat ve bilim dili olması ile koşuttur.
Bu nedenle, Dünya’daki tüm diller değerlidir ve uygarlığın gelişmesine önemli katkılar yapabilirler.
Yazının bulunması (Resim yazılar dışında, Çivi yazısı; Sümerler, İÖ 3200) ile dillerin ve uygarlıkların gelişmesi hızlanmış ve yazılı tarihe geçilmiştir.
Kramer SN. History Begins at Sumer. Philadelphia, 1956;404), Internet Archive. https://archive.org/details/Kramer1956HistoryBeginsAtSumer/mode/2up
Kınal F. Çivi yazısının doğuşu ve gelişmesi. Tarih Araştırmaları Dergisi (TAD Internet). 01 Mayıs 1969;(12):1-15. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000370.
“Yazmak için düşünmek de gereklidir”
Yazının bulunması ile birlikte düşünme yetisinin ortaya çıkması, dillerin ve uygarlıkların gelişiminde önemlidir, çünkü “yazmak için düşünmek de gereklidir”.
Uygarlıkların gelişmesinin, büyük su kaynakları ve büyük ırmaklar çevresinde olduğu görülür.
Örneğin, Mezopotamya, İndus, Mısır, Çin, Anadolu, Ege, Orta Amerika, vb. uygarlıkları böyledir.
Dünya kültür, bilim ve uygarlık dilleri, eski dönemlerde;
Sümer, Eski Mısır, İbrani, Eski Yunan (Grek), Latin, Çin, Hind (Sanskrit) dilleri ile Arapça, Türkçe, vb. diller olmasına karşın, Çağımızda İngilizce, hemen her alanda en çok kullanılan geçerli ortak dil durumuna gelmiştir.Dünya‘da 7.000’den Çok Dil Vardır
Dünya‘da, güncel olarak konuşulan, yaklaşık 7.000’den daha çok dil bulunmasına karşın, İngilizce, günümüzdeki en önemli eğitim, kültür, sanat ve bilim dili olmuştur.
Örneğin, Nobel Ödülü (1901-1925) alan yapıtların ve yazarların, dillere göre dağılımı şöyledir:
İngilizce (30 Yazar), Fransızca (16 Yazar), Almanca (14 Yazar), İspanyolca (11 Yazar), İsveççe (7 Yazar), İtalyanca, Rusça (6’şar Yazar), Lehçe (5’şer Yazar), Norveççe (4’er Yazar), Danca (3’er Yazar), Çince, Yunanca, Macarca, Japonca (2’şer Yazar), Türkiye’nin de içinde olduğu diğer 11 ülke (1’er Yazar).
Türkçe Konuşulan YerlerDünya’da çeşitli Türkçe diyalektleri (lehçeleri) konuşan yaklaşık 250 Milyon insan olmasına karşın, “Ortak Standart Türkçe” konuşanların sayısı, yaklaşık bu sayının yarısı kadardır.
Türkçe konuşan insanlar, doğudan-batıya, kuzeyden-güneye, çok geniş bir coğrafyaya dağıldıkları, çok çeşitli inanç ve kültürlerle etkileşim içine girdiği için çok çeşitli diyalektlere (lehçelere) ayrılmıştır.
Türkiye’de, “Türkiye Türkçesi” konuşan insan sayısı 91 Milyon “85 Milyon ana dil + 6 Milyon ikinci dil” ve 19 yaşayan yerel dil bulunduğu bildirilmiştir (Ethnologue: 2025).
Ortak Standart Türkçe
“Ortak Standart Türkçe” açısından, en yakın olan Türkçe’nin konuşulduğu yerler; KKTC, Azerbaycan, Gürcistan, Türkmenistan, İran, Irak, Suriye, Lübnan, Ürdün, Kafkasya ve Balkanlar’dır.
Kültür, Sanat ve Bilim Dili Olarak Türkçe
Tarihsel açıdan, Türkçe’nin Asya, Avrupa, Afrika’ya yayılması, yeni kültürlerle etkileşime girmesi; değer üretilmesi, bilginin, kültürün, sanatın yayılması ile uygarlığa katkı yapmıştır.
Başlangıçtaki, Türkçe sözlü ve yazılı belgeler, taş yazıtlar, yazmalar, yapıtlar;
Hem kuşaklar arasında, Hem de değişik coğrafya bölgelerinde, Ortak kültür, kimlik oluşumuna, uygarlığın gelişmesine olumlu katkı yapmıştır.Türkçe’nin kültür ve bilim dili olması açısından, zaman içinde eğitimin yükselmesi ve yaygınlaşması, pek çok bilge yazarların yetişmiş olması ve yazılı kaynakların, yapıtların ortaya çıkması çok önemlidir.
Türkçe’nin Uygarlık TarihiTürkçe’nin Uygarlık Tarihi; üretilen yazılı kaynaklar, belgeler, yapıtlar ve etkileşim ile başlamıştır:
Göktürk Runik yazısı ile Türkçe’nin ilk taşa yazılmış yazıtları;
Çöyr Yazıtı (687) , Nomgon Yazıtı (714) ve Orhun Yazıtları (Tonyukuk 726, Kül Tigin 1 Ağustos 732, Bilge Kağan 22 Haziran 735).Durmuş İ. Bilge Tonyukuk. Asya Araşt Derg 2019;3(1):29-45.
Barutçu Özönder FS. (2006). Çöyr Yazıtı, Modern Türklük Araşt Derg (AÜDTCF) 2006;3 (3):108-124.
Erkin E. Nomgon Yazıtı’ndaki Kutlug Kagan’ın Kimliği Meselesi. 2023;106:35-54.
Uygur Türkçe yazılı belgeleri ve yazmaları;
– Altın Yaruk, Sekiz Yükmek, Irk Bitig (10 yy),
Karahanlı ve sonrası (Selçuklu, Osmanlı, Cumhuriyet);
Türkçe’ye değer katmış bilge ve bilginler yetişmiş, yazmalar, yazılı belgeler, yapıtlar üretmişlerdir.
Bunlarla ilgili kimi önemli örnekler aşağıda bildirilmiştir (Fotoğraf 1-4):
Kutadgu Bilig (1069-1070) (Balasagunlu Yusuf Has Hacib), Divanu Lügati’t Türk; “Türkçe-Arapça” (1072-1074) (Kaşgarlı Mahmud), Cerrahiyetü’l Haniyye (1465) (Şerefeddin Sabuncuoğlu), Muhakemetü’l Lugateyn “İki Dilin Karşılaştırıması; Türkçe-Farsça” (1499) (Ali Şir Nevai), Atabetü’l Hakayık “Gerçeklerin Eşiği” (1125!) (Yeknekli Edib Ahmed), Hikmet Divanı, Ahmert Yesevi (1093-1166), Yunus Emre Divanı, Yunus Emre (1240-1320), vb.Divanu Lügati’t Türk’ü yazan Kaşgarlı Mahmud, tüm zamanlar içinde Türkçe ve diyalektlerini (Lehçeleri) de kayıt altına alarak, Türkçe’nin Uygarlık Tarihi’ne unutulmaz bilimsel bir katkı yapmış ve günümüze ışık tutmuştur.
Türkçe’nin Uygarlık Tarihi içinden, bu değerli belgeleri dışında da pek çok yapıtlar bulunmaktadır.
Fotoğraf 1. Kutadgu Bilig “1069-1070” yıllarında, Yusuf Has Hacib (1017/1019) Balasagun - 1077 Kaşgar) tarafından Balasagun ve Kaşgar’da yazılmıştır.
Prof. Dr. Reşit Rahmeti Arat, 5 yıl çalışarak, Kutadgu Bilig’i güncel Türkçeye çevirmiştir (TDK 1947,1959).
Fotoğraf 2. Divanu Lügati’t Türk’ü “1072-1074” yıllarında, Kaşgarlı Mahmud Bağdat’da yazmıştır. Türkçe-Arapça Ansiklopedik Sözlük’tür (Ç: Ercilasun AB, Akkoyunlu Z). Divanu Lugatit-Türk / Kitabu Dîvânu Lugâti’t-Türk. Türk Dil Kurumu, Ankara 2020.
Fotoğraf 3. Cerrahiyetü'l Haniyye (Şerefeddin Sabuncuoğlu, 1465, Amasya). Türk Tarih Kurum, Ankara 2005.
Fotoğraf 4. Muhakrmetü’l Lugateyn (Ali Şir Nevai, 1499, Herat) “İki dilin Karşılaştırması” anlamına gelen Muhakrmetü’l Lugateyn’i Türkçenin Farsçadan geri olmadığını açıklamak için yazmış, Türkçe-Farsça Sözlük’tür. İshak Refet Işıtman (Türk Dil K. 1941) ve F. Sema Barutçu Özönder (Türk Dil K. 1996) tarafından yayınlanmıştır.
Cumhuriyet Dönemi ve Türkçe’nin ÇağdaşlaşmasıCumhuriyet döneminde; dilde, yazıda, ekinde, her alanda yenilik (reform) yapılması ve Türk Dil Kurumu kurulması (Türk Dili Tetkik Cemiyeti 12 Temmuz 1932) ile yeni bir dönem başlamıştır.
M. Kemal Atatürk (Fotoğraf 5) doğrudan bu çalışmalara katılmıştır.
Böylece Mustafa Kemal Atatürk, , Türkçe’nin Uygarlık Tarihi’ne yeni bir yöne vermiş ve Orhun Yazıtları, Kaşgarlı Mahmud ve Ali Şir Nevai’den bu yana en büyük değeri katmıştır.
Söylev (Nutuk)M. Kemal Atatürk’ün TBMM'de bir haftada okuduğu (15-27 Ekim 1927) ve “Çağdaş Türkiye'nin kuruluş tarihi” olan “resmi” yazılı belge Söylev (Nutuk)‘dir (Fotoğraf 6).
Söylev (Nutuk), Atatürk'ün liderliğinde gerçekleşen, “Çağdaş Türkiye'nin kuruluş tarihidir”.
Söylev (Nutuk) Türkiye tarihinin 9 yıllık (1919-1927) “Millî Mücadele” “İstiklal Savaşı” “Ulusal Kurtuluş Savaşı” dönemini, yaşanan olayları anlatan, Türkçe’nin Uygarlık Tarihi’ne ışık tutan temel belgedir.
Nutuk'un ilk basımını, Türk Tayyare Cemiyeti (Türk Hava Kurumu) yapmıştır (1928).
Türk Dil Kurumu, Söylev (Nutuk) adı ve günümüz Türkçesi ile yayınlamıştır (1963).
GeometriM. Kemal Atatürk’ün 1936 yılında yazdığı, ilk kez Türkçe geometri terimleri içeren Geometri kitabını, Kültür Bakanlığı yayınlamıştır (Devlet Basımevi, İstanbul, 1937;44.) (Fotoğraf 7).
Fotoğraf 5. Mustafa Kemal Atatürk (1881 Selanik – 1938 İstanbul).
https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/880/Atat%C3%BCrk%E2%80%99%C3%BCn-Sa%C4%9Fl%C4%B1%C4%9F%C4%B1nda-Yap%C4%B1lan-Portreleri#gallery
Fotoğraf 6. Söylev (Nutuk), Atatürk’ün konuşma metni (15-27 Ekim 1927). Türk Dil Kurumu, Ankara, 1966;543.
Fotoğraf 7. Atatürk MK. Geometri. Kültür Bakanlığı, Devlet Basımevi, İstanbul, 1937;44.
Cumhuriyet dönemde pek çok yeni yazar, kültür, sanat ve bilim insanı yetişmiş Türkçe’nin yazılı temelleri açısından değerli yazılı yapıtları ortaya çıkmaya başlamıştır.
Bunların önemlilerinden örnekler aşağıda izlenmektedir:
Türkçe Hekimlik Terimleri Üzerine Bir DenemeKBB Uzmanı Dr. Şefik İbrahim İşçil (1892-1957) (Fotoğraf 8) ve Öğret. Ali Ulvi Elöve (1881-1975) (Fotoğraf 9); Bursa’da hafta sonları, akşamları toplanıp, çalışarak Türkçe Hekimlik Terimleri Üzerine Bir Deneme’yi yazmışlardır (1934-1943). Türk Dil Kurumu yayını olan (Bursa,1944) (Fotoğraf 10) bu çalışmaları ile Türkçe’nin Uygarlık Tarihi’ne yeni bir değer katmıştır.
Fotoğraf 8. Dr. Şefik İbrahim İşçil (1892 Babaeski 1892- Londra 1957).
Fotoğraf 9. Ali Ulvi Elöve (Selanik 1881- İstanbul 1975) “Dağ Başını Duman Almış” marşının güftesini yazdı.
Fotoğraf 10. Türkçe Hekimlik Terimleri Üzerine Bir Deneme (Sözlük). Dr. Şefik İbrahim İşçil (1892-1957) ve Öğr. Ali Ulvi Elöve (1881-1975) Bursa’da yazmıştır (1934-1943). Türk Dil Kurumu yayınıdır. Bursa’da basılmıştır(1944). İşçil Şİ, Elöve AU. Türkçe Hekimlik Terimleri Üzerine Bir Deneme. Türk Dil K., Yeni Basımevi, Bursa, 1944;973. https://kbbefemera.blogspot.com/2015/05/kbb-efemerasi-19-dr-sefik-ibrahimin.html
Anatomi Ders KitaplarıProf. Dr. İbrahim Veli Odar (18.05.1899, Kızılyar, Kırgızistan– 26.05.1975, Ankara) (Fotoğraf 11) Berlin Tıp Fakültesi’ni (1921-1926) bitirmiş, Genel Cerrahi Uzmanı olmuş, Türkiye’ye gelmiştir (1937).
Prof. Dr. İbrahim Veli Odar, Rusça, Almanca, Latince, Grekçe bilmektedir.
Ankara Üniv. Tıp Fak. Anatomi AD’nda girmiş (1943-1969), Doçent (1950), Profesör (1955) olmuştur.
Prof. Dr. İbrahim Veli Odar’ın , “Yalın ve Arı Türkçe” ile yazdığı "Anatomi" ders kitapları (Fotoğraf 12), Türkiye’de ilgi görmüş, Türkiye’deki hemen tüm tıp fakültesi öğrencilerini, yıllarca ders kitabı olmuş, sayısız baskı yapılmıştır.
Prof. Dr. İbrahim Veli Odar bu çalışması ile erken dönemde, “Tıp dilinin yalınlaşması Türkçeleşmesi” için öncülük yapmış, Türkçe’nin Uygarlık Tarihi’ne örnek bilimsel yazılı belge bırakmıştır.
Kurban R. Doğumunun 120. yılında Prof. Dr. İbrahim Veli Odar (18.05.1899 – 26.05.1975). https://www.qha.com.tr/yazarlar/roza-kurban-24/dogumunun-120-yilinda-prof-dr-ibrahim-veli-odar-18-05-1899-26-05-1975-112205
Fotoğraf 11. Prof. Dr. İbrahim Veli Odar (18.05.1899 – 26.05.1975).
Fotoğraf 12. Prof. Dr. İbrahim Veli Odar’ın yazmış olduğu Anatomi Ders Kitapları, Türkiye’de tıp eğitiminde çok önemli bir işlev görmüş, ayrıca Türkçe’nin Uygarlık Tarihi’ne yeni bir değer katmıştır.
Odar İV. Anatomi, Sinir Sistemi ve Duyu Organları. 2. Baskı. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Yeni Desen Basımevi, Ankara, 1949;465.
Uluslararası Hastalık Sınıflandırması (!CD-O) Türkçe Sürümü (Versiyonu)Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)’nün Uluslararası Hastalık Sınıflandırması: Onkoloji (ICD-O) kitabı, çeşitli kanser türlerinin “mikroskobik” doku tanısı ve buna göre kodlanması” için hazırlanmıştır.
ICD-O kitabı;
Kanser türlerinin ortak kodlanması, Kanser kayıtlarının sağlıklı olması ve sağaltımın doğru yapılması, Ortak bilimsel iletişim dili oluşturulması için, dünyanın uyması gerekli bilimsel bir kaynaktır.ICD-O Türkçe Sürümleri, 3 kez DSÖ (WHO)’nın izniyle ve büyük emekle tarafımdan (Prof. Dr. M. Şerefittin Canda) hazırlanmıştır (1992, 2002, 2018 ) (Fotoğraf 13-15).
Türkiye’de Kanser Kayıtçılığı çalışmaları ilk olarak 1992 yılında İzmir’de başlamıştır.
Fidaner C, Eser SY, Parkin DM. Incidence in Izmir in 1993-1994: First results from Izmir Cancer Registry. Eur J Cancer 2001;37(1):83–92.
ICD-O kitapları bu işin temelidir.
ICD-O Türkçe Sürümü kitabının 2018 yılı baskısını, Sağlık Bakanlığı yapmıştır.
Kanser Kayıt Merkezleri, Patoloji Laboratuvarları, Onkoloji-Hematoloji Klinikleri kullanmaktadır.
Bu çalışmalarım nedeniyle, DSÖ ve SB (Sağlık Bakanlığı), tarafıma “Teşekkür” yazısı göndermiştir.
Dünya’da 1976 yılında başlayan DSÖ ICD-O kodlaması, günümüzde, şu dillerde kullanılmaktadır:
Çince, Çekçe, İngilizce, Fince, Flamanca/ Hollandaca, Fransızca, Almanca, Japonca, Korece, Portekizce, İspanyolca, Romence, Rusça, Türkçe.
//www.encr.com.fr
Fotoğraf 13-15. DSÖ’nün, Uluslararası Hastalık Sınıflandırması: ICD-O 1990, 2000 ve 2013 baskılı kitaplarının Türkçe sürümü /versiyonu tarafımdan 1992, 2002 ve 2018 yıllarında Türkçeleştirilmiştir.
Canda MŞ. Cumhuriyet’in 102. yılında, Türkçe’nin Gelişimi, Dil Bayramı’nın Önemi, Çalışmalarım. Ajans Bakırçay 02.10.2025.
Bilgiliksi Deribilim SözlüğüProf. Dr. A. Tahsin Güneş (Fotoğraf 16); Cumhuriyet’in 100. yılında 5 dilde ve Ansiklopedik özellikteki, Bilgiliksi Deribilim Sözlüğü’nü (Fotoğraf 17-19), İzmir Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde, 27 yılda yazarak,
Tıp ve sağlık alanındaki Türkçe yazılı kaynaklara ve
Türkçe’nin Uygarlık Tarihi’ne yeni bir değer kattığı ve bu alanda bir ilke imza attığı görülmektedir.
Canda MŞ. Bilgiliksi Deribilim Sözlüğü (5 dilde), Prof. Dr. Ali Tahsin Güneş’in Biyografisi. A. Bakırçay,19.02.2024.
Fotoğraf 16. Prof. Dr. Ali Tahsin Güneş, Dermatoloji Uzmanı, Bilgiliksi Deribilim Sözlüğü yazarı.
Fotoğraf 17-19. Prof. Dr. Ali Tahsin Güneş, Cumhuriyet’in 100. Yılında 5 dilde, 3 Cilt ve Ansiklopedik özellikteki, Bilgiliksi Deribilim Sözlüğü yazarak, Türkçe’nin Uygarlık Tarihi içinde yer alan özgün bir yapıt ortaya koymuş, tıp ve sağlık alanındaki Türkçe yazılı kaynaklara ve Türkçe’nin Uygarlık Tarihi’ne yeni bir değer katmıştır.
Güneş AT. Bilgiliksi Deribilim Sözlüğü I—III (5 Dilde). Akademisyen Kitabevi, Anakara, 2021;2677.
Anadolu Uygarlıkları, Anadolu Kültür Tarihi, Hatti ve Hitit UygarlıklarıOrd. Prof. Dr. Ekrem Akurgal (Tulkarem, Hayfa 1911 – İzmir 2002) (Fotoğraf 20), Cumhuriyet Dönemi’nde yetişmiş, Atatürk Cumhuriyet’inin MEB Bursu ile Berlin’de Arkeoloji eğitimi görmüştür (1932-1941). Arkeoloji (Hititoloji) alanındaki üstün çalışmaları yanı sıra, Türkçe’nin kültür ve bilim dili olarak gelişmesine ve dünyaya tanıtılmasına çalışmıştır.
Ord. Prof. Dr. Ekrem Akurgal “Anadolu Uygarlıkları” (Fotoğraf 21) , Anadolu Kültür Tarihi (Fotoğraf 22), Hatti ve Hitit Uygarlıkları (Fotoğraf 23) konusunda olağanüstü bilimsel çalışmaları, çok sayıda yapıtları ile “Türkçe’nin Uygarlık Tarihi” içinde seçkin bir yer almıştır.
Dünya’da, Arkeolojik çalışmaları, bunları yazılı belgelere dönüştürerek dünya uygarlığına tanıtması ile Türk bilim insanları içinde en çok tanınanı Ord. Prof. Dr. Ekrem Akurgal olmuştur.
Fotoğraf 20. Ord. Prof. Dr. Ekrem Akurgal (Tulkarem, Hayfa 1911- İzmir 2002). Anadolu, Batı Anadolu ve Hitit Uygarlıkları, vb alanındaki Arkeolojik çalışmaları. kitapları ile Türkçe’nin Uygarlık Tarihi’ne ve tanınmasına önemli katkılar yapmıştır.
Fotoğraf 21. Akurgal E. Anadolu Uygarlıkları. Net, İst. 1988;637 https://www.instagram.com/p/DQgq03JDMRE/.
Fotoğraf 22. Akurgal E. Anadolu Kültür Tarihi. Tübitak Yayınları, Ankara, 1988;409.
Fotoğraf 23. Akurgal E. Hatti ve Hitit Uygarlıkları. Net, İstanbui,1995;110+234.
Türkçe konuşan topluluklarda, refahın ve ekonominin iyi olduğu, aydın “entelektüel” yöneticilerin bulunduğu, eğitim, kültür ve bilime önem verildiği dönemler;
Eğitim, Kültü, Bilim Dili Türkçe’nin yazılı metinler, yazmalar, yapıtlar üretimi verimli olmuştur. Türkçe’nin Uygarlık Tarihi, Türkçe’nin bilim, sanat ve kültür dili olarak gelişmesi, dünya kültürüne değer katması anlamını taşımaktadır -Bu açıdan bakıldığında;
Göktürk, Uygur, Karahanlı, Timurlu, Babürlü, Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet devrinin yetiştirdiği eğitimli ve aydın genç kuşakları ile Türkçe’nin, kültürel ve bilimsel yazılı belgeler üretiminde, dünya uygarlığına katkı yapan dillerden birisi olduğu söylenebilir.Cumhuriyet devrinin 2. yüzyılında;
Toplumun refah ve eğitim düzeyinin yükselmesi, dijital teknolojinin de yardımı ile geçmiş tarihsel birikimlerin ışığında, Türkçe’nin Uygarlık Tarihine değer katacak, daha ileri düzeyde, yeni kültürel ve bilimsel yapıtlar üretileceğine ve uygar dünyada daha iyi bir yere ulaşılacağına inanıyorum. Dünya’nın Kültür ve Bilim Dilleriİngilizce konuşan ülkelerin ve toplulukların;
Ekonomi ve refah düzeyinin daha çok gelişmiş olması, Eğitim, kültür ve bilime daha çok bütçeden pay ayrılması. İngilizce’nin “ortak” eğitim, kültür ve bilim dili olmasında etkendir. Son olarak, dijital devrim ile birlikte bu etki daha da genişlemiştir.Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). Ethnologue: Languages of the World. 28th edition. Dallas, Texas: SIL International. 2025.
Online version: https://www.ethnologue.com/ //www.ethnologue.com/guides/ethnologue200
SonuçTürkçe’nin Uygarlık Tarihi’deki varlığını, kültürel ve bilimsel temellerini gösteren yazılı belgeler üretmiş, pek çok değerli bilge kişi, yazar ve bilim insanı bulunmaktadır.
Örneğin, geçmiş yüzyıllara, bu konuda üretim yapmış kimi önemli bilge yazarlar şunlardır:
Kaşgarlı Mahmud, Ali Şir Nevai, Balasagunlu Yusuf, Has Hacib, Yeknekli Edib Ahmet, Amasyalı Şerafeddin Sabuncuoğlu, Babür Şah, Yunus Emre, vb.
Cumhuriyet devrinde Atatürk’ün liderliğinde çağdaşlaşma, yenileşme, uygar dünyaya ulaşma yönünde yapılan çalışmalar, Türkçe’nin Uygarlık Tarihi’ne çok önemli yeni bir “yüzyılın kapısını” açmıştır.
Cumhuriyet’in 1. Yüzyılında;
“Türkçe’nin Uygarlık Tarihi” bakımından, en önemli katkıları yapan, aynı zamanda Söylev (Nutuk) gibi “Türkiye’nin Kuruluş Tarihini” anlatan yazılı belge ve değer üreten kişi Mustafa Kemal Atatürk’tür.
Tarihsel düzlemde, Türkçe’nin korunması için yapılan tüm çalışmalar şöyle özetlenebilir:
Kaşgarlı Mahmud’un, Arapça’ya karşı Divanu Lügati’t Türk’ü (1072-1074, Bağdat), Ali Şir Nevai’nin, Farsça’ya karşı Muhakematü’i Lügateyn’i (1499, Herat), Atatürk’ün, Arapça ve Farsça’ya karşı Söylev‘i (Nutuk, 1927, Ankara)) yazması, Dilde Reform çalışmalarını başlatması, Türk Dil Kurumu’nu (1932) kurması ile başlatmıştır.Atatürk, toplumsal yaşamda; Cumhuriyet devrinin reformları ile çağdaş toplum oluşması yanı sıra “Türkçe’nin de yönünü değiştirerek”, Türkçe’nin Uygarlık Tarihi’ne en önemli katkıyı tapmıştır.
Örneğin, Dil Reformu, Yalın, Öz ve Yaygın Türkçe, Türk Dil Kurumu, Cehaletle-Çocuk Ölümleriyle-Bulaşıcı Hastalıklarla Savaş, Kültürel ve Bilimsel Eğitim, Üniversite Reformu, Demokrasi Kültürünün gelişmesi, vb. konularda ilerleme sağlanması belirtilebilir.
Cumhuriyet’in 2. Yüzyılına ulaştığımız bu günlerde, Türkçe konuşan toplulukların;
Refah düzeyi ve ekonomisi iyileştikçe, Eğitim, kültür, sanat, bilim alanlarında çağdaş anlamda gelişimler ilerledikçe, Genç kuşakların daha iyi beslenmesi ve çağdaş eğitimi sağlandıkça, Bilge, bilgili ve aydın insanlar yetiştikçe, Demokrasi kültürü geliştikçe, Uluslararası değerde, kültürel ve bilimsel yazılı ve görsel belgeler üretildikçe, “Ortak Standart Türkçe’nin” de doğal olarak gelişeceğini düşünüyorum.Bu amaçla, Kaşgarlı Mahmud’un Divanu Lügati’t Türk’ü yazarken
“Türkçe ve diyalektlerini” (Lehçeleri) kayıt altına alarak uyguladığı olağanüstü bilimsel yöntemi, güncelleyerek, dijital teknolojinin yardımı ile uygulanması bir başlangıç olabilir.
Bu nedenlerle, yapıtları bize dek ulaşmış, bilge, aydın ve yetkin kişilerinin; biyografileri, değerleri, yapıtları (yazmaları) yeniden incelenmeli, gençlere tanıtılmalıdır.
Son Söz:
Cumhuriyet’in 2. Yüzyılında, “küreselleşme ve dijital teknolojiyi” unutmadan, geleceğe ışık olmak için;
Türkçe’nin Uygarlık Tarihi’ne, çağdaş eğitime, bilime ve bilimsel düşünceye değer katmış, ufuk açıcı yazılı ve görsel yapıtlar üretmiş aydın “entelektüel” kimselere, bunların ortaya koymuş olduğu değerlere, bilgiye, belgelere daha çok önem verilmelidir.
------------------------------
Kaynaklar
Barutcu Özönder FS. Çöyr Yazıtı. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 2006;3(3):108-124 Canda MS. New histopathological diagnostic terms and their codes of the central nervous system (CNS) in the international classification of diseases for oncology (ICD-O 3.1) and about the Turkish version of ICD-O. J Cancer Diagn 2017;2(112):2253–476.8. Canda MŞ. Turkish version of ICD-O 2nd ed. (In: Pecy C, Von Holten V, Muir C, editors. International classification of diseases for oncology. 2nd ed. Geneva: WHO; 1990). Ege Üniversitesi Kanserle Savaş ve Uygulama Merkezi yayını, N0: 1. İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi, 1992. Canda MŞ. Turkish Version of ICD-O 3rd ed. (In: Fritz A, Percy C, Jack A, Sobin L, Parkin DM, Whelan S, ed-itors. International classification of diseases for oncol-ogy. 3rd ed. Geneva: WHO; 2000). Ekopatoloji Derneği yayını. İzmir: META Basımevi; 2002. Canda MŞ. Turkish Version of ICD-O 3rd ed, 1st revision. (In: Fritz A, Percy C, Jack A, Shanmugartnam K, Sobin L, Parkin DM, Whelan S, editors. International classification of diseases for oncology. 3rd ed, 1st revision. Geneva: WHO; 2013). TC Sağlık Bakanlığı yayını, N0: 1071. Ankara: Kuban Basımevi; 2018. Çetin, H. A. (2025). Dîvânu Lugâti’t-Türk Söz Varlığı İçerisinde Tıp Bilimi Sözcük ve Terimleri. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 2025;9(1):368-395. https://doi.org/10.34083/akaded.1629710 Eser S, Zorlu F, Divtik RT, Çal Ç, Ozkan M, Kirkali Z. Incidence and epidemiological features of cancers of the genitourinary tract in Izmir between 1993-2002. Asian Pac J Cancer Prev 2009;10(3):491–6. Fidaner C, Eser SY, Parkin DM. Incidence in Izmir in 1993-1994: First results from Izmir Cancer Registry. Eur J Cancer 2001;37(1):83–92. Güneş AT. Bilgiliksi Deribilim Sözlüğü I—III (5 Dilde). Akademisyen Kitabevi, Anakara, 2021;2677. İşçil Şİ, Elöve AU. Türkçe Hekimlik Terimleri Üzerine Bir Deneme. TDK, Yeni Basımevi, Bursa, 1944;973. Tok G. Anadolu Arkeolojisinden Aldığı Işık Dünyayı Aydınlattı Ekrem Akurgal. Bilim ve Teknik, 1997;355, 80-88.